خصوصى به دست افراد انتشار يافت و بدينترتيب جرايد غيردولتى پاى به عرصه وجود گذاشتند .
تا زمان مظفر الدين شاه روزنامه روزانه وجود نداشت . روز چهاردهم جمادى الآخر 1316 قمرى نخستين روزنامه يوميه به نام خلاصة الحوادث انتشار يافت كه در روزهاى هفته بهجز جمعه و يكشنبه منتشر مىشد . اين روزنامه وابسته به انجمن معارف تهران و تحت نظر وزارت انطباعات بود .
دوران رونق روزنامهها در ايران مربوط به نهضت مشروطيت است . در اين زمان تعداد قابلتوجهى روزنامه و مجله در تهران و ولايات منتشر گرديد .
مبارزهاى كه بين آزاديخواهان و مستبدين يعنى طرفداران استبداد محمد على شاهى درگرفت بر رونق بازار مطبوعات افزود و موجب تولد تعداد كثيرى از روزنامهها و مجلات شد .
در همين دوران بود كه نخستين روزنامه به نام خير الكلام در گيلان پاى به عرصه وجود گذاشت . خير الكلام در جمادى الآخر 1325 قمرى منتشر شد .
بدينترتيب بين نخستين روزنامهاى كه در تهران منتشر شد با اولين روزنامه گيلان 72 سال فاصله وجود دارد . در همين دوران روزنامههايى نظير نسيم شمال در گيلان منتشر گرديد كه در شمار بهترين و جالبترين روزنامههاى ايران قرار دارند . نسيم شمال را مىتوان بنيانگذار مكتبى خاص در روزنامهنگارى ايران معرفى كرد . بعدها به تقليد از شيوه نسيم شمال تعداد كثيرى روزنامه در تهران و ولايات انتشار يافت كه فقط تعداد انگشتشمارى از آنان مورد توجه مردم قرار گرفت .
در اين تحقيق كوشش شده است كليه روزنامههاى منتشرشده در گيلان را تا سال 1370 معرفى نمايد . لازم به تذكر است كه فهرستى كه در صفحات آينده ملاحظه مىشود نخستين و كاملترين فهرست جرائد و مجلات گيلان است .
خير الكلام
نخستين شماره روزنامه خير الكلام روز يكشنبه 24 جمادى الآخر سال 1325 هجرى قمرى در شهر رشت منتشر شد . صاحبامتياز و مدير اين روزنامه ميرزا ابو القاسم افصح المتكلمين بود . خير الكلام هفتهاى دو شماره انتشار مىيافت .
قيمت اشتراك سالانه در رشت 18 قران و ساير بلاد داخله 20 قران ، قفقاز و روسيه 5 منات ، فرنگستان 14 فرانك و بهاى هر شماره در رشت 100 دينار و ديگر نقاط ايران 3 شاهى بود ، اين روزنامه به مدت سه سال و اندى و جمعا 259 شماره به ترتيب سال اول 80 ، سال دوم 80 ، سال سوم 93 و سال چهارم 6 شماره نشر يافته است ، محل اداره در رشت بود و در چاپخانههاى ساحل نجات انزلى ، عروة الوثقى و سعادت رشت چاپ مىشد . شماره 14 و 15 سال يكم آن در تهران به چاپ رسيده ؛ روزنامه جنبه اعتدالى داشته و اعلام مىنمود كه : « اين جريده آزاد ملى در كليات مصالح ملك و ملت و حفظ بيضه اسلام سخن مىگويد . »
افصح المتكلمين از مشروطهخواهان مبارز و بىپرواى گيلان بود و در اين راه مصائب فراوانى را متحمل گرديد و در زمان حكومت امير اعظم روز 26 رمضان 1325 دستگير شد و بعد از چهل و پنج روز شكنجه و زندان ، با تلاش بىوقفه همسرش و جرايد آزاديخواه تهران و ديگر احرار آزاد گرديد و بىدرنگ براى دادخواهى به تهران رفت .
وى با اينكه در آغاز با پسران امشهاى كه در واقع گردانندگان نهضت مشروطيت گيلان بودند همكارى صميمانه داشت ، بعد از فتح تهران با ياران قديمى درافتاد و عليه سردار محيى و ديگر برادرانش به نشر مقالات تند و غرضآلودى پرداخت كه به شخصيت وى لطمه زد ولى با اين احوال بايد پذيرفت كه ابو القاسم افصح المتكلمين با انتشار روزنامه خير الكلام خدمات پر - ارجى به اين مرزوبوم نمود ، يادش زنده و روانش برخوردار از آمرزش ايزدى باد .
انجمن ملى ولايتى گيلان
روزنامه انجمن ولايتى گيلان را عبد الرحمن الحسينى معروف به امير - الممالك روز يكشنبه بيست و چهارم رجب 1325 در شهر رشت چاپ و منتشر كرد .
اين روزنامه در هفته چهار شماره منتشر مىساخت و بهاى اشتراك براى يك سال در گيلان 30 قران ، ساير شهرهاى داخله 45 قران و در قفقاز 9 منات بود . تك شماره يك ورقى به قيمت 3 شاهى عرضه مىشد .
روزنامه انجمن ولايتى گيلان را مطبعه عروة الوثقى چاپ مىكرد . مدت انتشار آن طولانى نشد و پس از انتشار چند شماره تعطيل گرديد . اگرچه روزنامه به نشر مذاكرات انجمنى ولايتى گيلان اختصاص داشت ولى دبير - الممالك كه مردى شاعر و اديب بود اشعار خود را نيز در آن منتشر مىساخت .
ساحل نجات
نخستين روزنامهاى كه در بندر انزلى چاپ و نشر يافت ساحل نجات بود كه از نام صاحبامتياز و مدير آن آگاهى نداريم ، شماره اول آن در 26 رجب 1325 قمرى انتشار پيدا كرد .
وجه اشتراك ساحل نجات در گيلان 18 قران ، در ساير شهرهاى ايران 20 قران ، در قفقاز و روسيه 5 منات و در فرنگستان 14 فرانك بود . ادوارد براون از قول رابينو مىنويسد : « روزنامه ساحل نجات هشت شماره بيشتر منتشر نشده است . »
نسيم شمال
روزنامه نسيم شمال ، معروفترين و جالبترين روزنامه گيلان را اشرف الدين حسينى روز دوم شعبان 1325 هجرى قمرى در شهر رشت منتشر ساخت ، انتشار روزنامه تا آخر شعبان 1328 بهطور هفتگى ادامه يافت . چون انتشار روزنامه طى دوران انتشار با وقفه و تعطيل توأم بود مجموعا بيش از 72 شماره منتشر نشد .
مسلك مدير روزنامه در « اخوّت و حريّت » خلاصه مىشد . در بالاى صفحه اول تمام شمارهها اين بيت به چاپ مىرسيد :