چاههائى كه در گذشته حفر مىشد غالبا در نزديكى چاه مستراح و مجارى فاضلاب قرار داشت . در مجموع سطح آب آزاد همسطح آب مزارع ، رودها و مردابها بود و هيچگونه كنترل سفرهء آزاد آب زيرزمينى و جلوگيرى از آلودگى آب به وسيلهء فاضلاب به عمل نمىآمد . بدينجهت بيشتر چاههاى كمعمق كه براى مصارف خانگى و شرب استفاده مىشد به علت نفوذ فاضلاب آلوده بود و در نتيجه يكى از مهمترين عوامل انتشار بيماريهاى عفونى و انگلى به خصوص انگلهاى رودهاى بشمار مىآمد .
مجموعا عدم دسترسى مردم گيلان در شهرها و روستاها به آب آشاميدنى سالم ، فراهم نبودن آبريزگاههاى بهداشتى و امكانات دفع بهداشتى زباله به علاوه عدم بهسازى محيط مراكز تهيه و توزيع و فروش مواد غذائى و اماكن عمومى وضعيت بهداشتى نامطلوبى ايجاد كرده بود . در سال 1333 كه با كمك مأمورين سازمان همكارى بهداشت ( اصل 4 ) از دانشآموزان مدارس رشت و انزلى و چند شهر ديگر آزمايش مدفوع به عمل آمد معلوم شد بيش از نيمى از دانشآموزان مبتلا به انگلهاى رودهاى هستند . حمامهاى عمومى نيز در آن سالها كانون آلودگى بشمار مىرفت ، زيرا اولا خود حمامها بهداشتى نبود و در ثانى مشتريان حمامها نيز بهداشتى عمل نمىكردند . وفور كچلى و بيماريهاى پوستى و مقاربتى از آثار اين حمامها بود .
در سال 1335 بقاياى حمامهاى خزينهدار يكى بعد از ديگرى توسط واحد مهندسى بهداشت ادارهء بهداشت استان يكم ( گيلان ) تعطيل و يا تبديل به حمامهاى عمومى دوشدار بهداشتى گرديد .
سيماى بهداشتى گيلان طى 6 دههء اخير با انجام اقدامات زير به تدريج دگرگون شد و در نتيجهء شيوع بيماريها و مرگومير عمومى و كودكان با شتاب بيشترى تنزل پيدا كرد .
- كنترل كيفيت آب مشروب شهرها و روستاها از طريق ايجاد شبكههاى آب آشاميدنى سالم بهداشتى ، بهسازى چاهها ، چشمهها و قناتها و نصب تلمبههاى بهداشتى . احداث آبريزگاههاى بهداشتى .
- كنترل كيفيت بهداشت آب شهرها و روستاها ، و دفع بهداشتى مواد زائد و جامد و مايع ( زباله و فاضلاب ) .
- كنترل مراكز تهيه ، توزيع و فروش مواد غذائى و آشاميدنى در سراسر گيلان .
- كنترل بهداشتى و بهسازى اماكن عمومى . كنترل بهداشتى هوا .
- مبارزهء شديد با حشرات و جوندگان و بندپايان .
- كنترل بهداشتى كارگاهها و كارخانهها و مدارس و بيمارستانها .
- حضور فعال در اپيدمى بيماريها و سوانح از قبيل زمينلرزه و سيل و غيره .
- ساختمان و بهسازى تأسيسات بهداشتى شامل حمام و غسالخانه و كشتارگاه و رختشويخانه در شهرها و روستاهاى گيلان .
- نمونهبردارى از مواد غذائى مشكوك ، تعطيل منابع آلودهكننده ، ضدعفونى آب و همچنين آزمايش كلر باقيمانده در آب و آزمايشهاى شيميائى و باكتريولوژى .
در زير شاخصهاى عمدهء بهداشتى در زمينه آب و دفع بهداشتى زباله در سطح استان گيلان در سال 1370 نشان داده شده است .
1 - دسترسى 50 درصد از روستائيان با يك ربع پيادهروى به آب آشاميدنى
در سال 1337 تعداد 95 حلقه چاه توسط مأموران بهداشت محيط در نقاط مختلف گيلان حفر شد .
بهداشتى سالم ؛ به عبارت ديگر از هر 2 روستانشين گيلانى 1 نفر به آب آشاميدنى سالم دسترسى دارد .
2 - دسترسى 50 درصد از خانوارهاى ساكن در روستاهاى گيلان به آبريزگاههاى بهداشتى و تسهيلات دفع زباله بهداشتى .
اقداماتى كه در سال 1369 ، از نظر بهداشت شهرى و بهسازى محيط گيلان انجام شده بدينقرار بود : آزمايش ميكروبيولوژى آب 285 مورد ، آزمايش كلر باقىمانده آب 2443 مورد ، آب ضدعفونىشده 889 ، 13 متر مكعب پركلرين مصرفى 2936 كيلوگرم ، بازديد از مراكز تهيه و توزيع و فروش مواد غذائى 177 ، 16 مورد ، تعداد اماكن بهداشتىشده 807 ، 12 مورد ، اماكن غيربهداشتى تعطيل شده 3 مورد ، مواد غذائى فاسد كشفشده 1912 كيلوگرم ، نمونهگيرى از مواد غذائى مشكوك 5 مورد ، بازديد از اماكن عمومى 6410 مورد و بازديد و بررسى منابع آلودهكنندهء آب 489 مورد .
بهعلاوه ، واحدهاى آب و فاضلاب از مهرماه 1370 در شهرهاى استان گيلان آغاز فعاليت نموده و اقدامات مفيدى در زمينهء تأمين آب مشروب سالم و تصفيهء فاضلاب انجام دادهاند . اين واحدها عبارتند از : شعبهء مستقل آب و فاضلاب رشت و خمام ، شعبهء مستقل آب و فاضلاب بندر انزلى ؛ و سازمانهاى آب و فاضلاب : سنگر ، لشتنشا ، خشكبيجار ، كوچصفهان ، فومن ، ماسوله ، صومعهسرا ، شفت ، آستانه اشرفيه ، لاهيجان ، چابكسر ، رحيمآباد ، املش ، كومله ، كياشهر ، كلاچاى ، سياهكل ، واجارگاه ، رودسر ، لنگرود ، تالش ، پرهسر ، آستارا ، ماسال ، رضوانشهر ، منجيل ، رودبار ، لوشان و رستمآباد . و اهم كارهاى انجامشده آنها تا سال 1373 به قرار زير است :
1 - حفر چاههاى عميق آب در سطح 600 ليتر در ثانيه و افزايش آب چاههاى موجود تا سطح مذكور در شهرهاى لاهيجان ، لنگرود ، رودسر ، كلاچاى ، رحيمآباد ، واجارگاه ، رودبار ، لوشان و منجيل . لازم به ذكر است كه اين شهرها قبل از اين با مشكلات كمى و كيفى آب روبرو بودند .
2 - راهاندازى منابع آب ليلاكوه لنگرود با حجم 4000 متر مكعب ، رحيم آباد با حجم 2000 متر مكعب ، رودبار و لوشان با حجم 500 متر مكعب و آستانه اشرفيه با حجم 300 متر مكعب .
3 - توسعهء شبكهء فاضلاب به 65 كيلومتر .
4 - فراهم ساختن مقدمات انعقاد قرارداد تصفيهخانهء فاضلاب رشت كه
كتاب گيلان ( فارسى ) — صفحة 582
مساهمون: ابراهيم اصلاح عربانى
ص٥٨٢