* عشقيه : تحفة القلوب و هدية الارواح .
از خواجه عثمان فرزند الله داد افغان انصارى نقشبندى جالند هرى ( د 1043 ق / 3 - 1634 م ) ، كه خدمت پيرولى كوهى و خواجه باقى بالله رسيده از آنان كسب فيض كرده است . نام كامل وى در برخى از ديباچهها صريحا نيامده است ، ولى نام وى در متن چند جا آمده است . در ديباچه گويد : هست عثمان دوستدار نبى - . . . و اين « تحفة القلوب و هدية الارواح » به چهار فصل مفصل شد و هر فصل به چهار باب . . . مسما به « عشقيه » با سربندهاى « اى درويش دلريش » و گاهى « اى عزيز » به نثر روان آميخته به نظم ، بيشتر سرودهها از خود او .
فصل يكم در بيان فقر و تسليم و توكل و ذكر ، باب 1 - فقر ، 2 - تسليم ، 3 - توكل ، 4 - ذكر ، فصل دوم در احوال عاشق ، باب 1 - نهايت سلوك ، 2 - خصال درويشان ، 3 - رياضت ، 4 - تحمل . فصل سوم در خاموشى و عزلت ، باب 1 - سكوت و عزلت ، 2 - ذوق و محبت ، 3 - تضرع عاشقان ، 4 - تواضع . فصل چهارم در تضرع و شكستگى و احوال عاشقان و خاتمهء كتاب . باب 1 - تضرع عاشقان ، 2 - جانبازى عاشقان ، 3 - نصيحت ، 4 - خاتمه الكتاب .
آغاز : حمد له . صلات . بعد از حمد آن قادرى كه خاك را از لطف عميم جان بخشد . . . اما بعد ، چون در اين جهان لطف الهى .
مشترك 3 / 1696 ( 11 نسخه كه يكى از آنها به نام تحفة القلوب است ) ، همانجا 3 / 1603 ( سطر 28 ) ؟ پاكستان مين 2 / 300 تا 306 .
يزد ، شيروانى 5 / 1827 ش 3870 « عشقيه درياى معرفت » .
اته 2915 كه نام نگارنده در ديباچه آمده است ؛ ازبكستان ، تاشكند 10 / 249 ؛ ايوانف 1264 كه نام نگارنده در ديباچه نيامده است ؛ فرهنگستان ، نامگو 1 / 269 ( 2 نسخه ) ؛ گنج 2 / 733 نام نگارنده در ديباچه « عثمان انصارى » است ، همانجا 2 / 682 شناخته نشده ، همانجا ش 767 ؛ نوشاهى ، موزه ، 240 .
* عشقيه . جالندهرى ( - بالا ) . ترجمهء اردويى از محمد سليمان گيلانى .
چاپ : لاهور ، بى تاريخ .
ترجمهها 77 .
* عشقيه . گيسودراز - وجود العاشقين .
* عشقيه : خيالات العشاق . از قاضى حميد الدين ناگورى
( كه ايوانف 1320 - 1322 باور ندارد . )
دو تن صوفى چشتى سرشناس ، به اين نام شناخته شدهاند : يكى قاضى حميد الدين محمد فرزند عطا ناگورى ، خليفهء شهاب الدين سهروردى ، از مردم بخارا كه همراه پدرش به دهلى آمده و 3 سال قضاوت شهر ناگور را داشت ، در 605 يا 643 / 1209 يا 1246 م در گذشته است . دومين شيخ حميد الدين ابو احمد سعيدى ناگورى سيوالى . خليفهء خواجه معين الدين سجّزى چشتى ، كه نامىترين كارش « اصول الطريقه » است و در 673 ق / 1274 م در گذشته ( علماى هند 52 ؛ اخبار الاخيار 35 ) .
عشقيه يا خيالات العشاق كه نام مناسب موضوع آن است از نخستين است ، هرچند به چند تن ديگر نيز نسبت داده شده است . ( -