عالمان در بارهء مشروطيّت و نيز زمينههاى انقلاب مشروطيّت در ايران و تاريخچهء آن ، بحث ديگر پاياننامه است .
چرا برخى علماى نجف براى دفاع از مشروطيّت تا آن جا پيش رفتند كه علاوه بر همراهى و همدلى با انقلاب مشروطيّت ، آن را مقوّم و موجب بقاى اسلام و زوال استبداد و ظلم دانستند .
در اين زمينه ، پرداختن به گوشههايى از زندگى آخوند خراسانى به عنوان رهبر مشروطيّت و بررسى مواضع ايشان و بويژه تحليل انديشهء سياسى برجستهء آخوند خراسانى ، مطالب ديگرى است كه اين پاياننامه را قوام بخشيده است .
شرح و توضيحى بر « اندرزنامه » آخوند خراسانى ، به محمّد على شاه قاجار ، براى نشان دادن ابعاد انديشهء سياسى و سيطرهء فكرى آخوند بسيار سودمند است .
انديشهاى كه اصول آن در يك نظام سياسى امروزى نيز مورد قبول است . مانند : 1 .
توجّه حاكم به ارزشهاى موجود جامعه ؛ 2 . كارگزاران لايق ؛ 3 . تلاش براى اعتلاى مملكت ؛ 4 . اعتماد به علوم و فنون جديد و بهرهگيرى از آن ؛ 5 . استقلال ملّى و سياست خارجى ؛ 6 . عدالت شرط تحقّق جامعهء سالم و اسلامى ؛ 7 . محبّت حكومت و حاكم نسبت به مردم و . . . .
در فصول ديگر پاياننامه ، مواضع محكم و مستدلّ آخوند خراسانى و نامههاى فراوان ايشان در دفاع از مشروطيّت و مخالفت با استبداد مورد بررسى قرار گرفته و مخالف نبودن اصول مشروطيّت با اسلام و قرآن و دفاع از قرآن و اسلام و قطع دست كفّار و اجانب از مملكت بر اساس حكومت مشروطه ، موارد ديگرى است كه به آن پرداخته شده است .
آن چه به طور اجمال از اين پاياننامه مىتوان نتيجه گرفت اين است كه :
1 . با شكلگيرى حكومت مشروطه ، فصل تازهاى در تاريخ سياسى ايران به وجود آمد .
2 . حكومت مشروطه ، يعنى ادارهء حكومت بر اساس قانون .
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 475
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص٤٧٥