برخى ديگر از شرح حالنگاران 310 تن از شاگردان مرحوم آخوند را بر شمردهاند كه نام بعضى از برجستگان آنها چنين است :
آية اللَّه سيّد ابو الحسن اصفهانى ( 1284 - 1365 ق ) ، آية اللَّه جمال الدين گلپايگانى ( 1295 - 1377 ق ) ، آية اللَّه شيخ محمّد جواد بلاغى ( 1282 - 1352 ق ) ، آية اللَّه سيّد محمّد تقى خوانسارى ( 1305 - 1371 ق ) ، آية اللَّه شيخ محمّد حسين اصفهانى ( 1296 - 1361 ق ) . « 1 »
بد نيست گوشهاى از عظمت علمى و شهرت اجتماعى آخوند را ، همراه با زندگى سادهء وى از زبان يك شاهد عينى كه معتقد به اسلام نيز نبوده است بشنويم :
يكى از سفراى غربى كه در نجف ، با آخوند خراسانى ديدار كرده ، مىنويسد :
در حال حاضر در نجف ، چهار مجتهد معروف در قيد حيات هستند :
آخوند ملا كاظم خراسانى كه اصلًا مشهدى است و متجاوز از پنجاه سال است كه در جوار اماكن مقدّس اقامت گزيده است ، حاجى ميرزا حسين فرزند ميرزا خليل تهرانى ، آقا سيّد كاظم يزدى ، و چهارمى يك مجتهد عرب موسوم به آقا سيّد محمّد بحر العلوم . در ميان آنان ، برترى بلا منازع با آخوند ملا كاظم خراسانى است كه در واقع زعيم عالم تشيّع و در نتيجه بزرگترين شخصيت مذهبى سرتاسر خاور ميانه محسوب مىشود .
او در خانهء كوچكش ، كه بسيار نزديك به بارگاه است ، مرا به حضور پذيرفت . پيرمردى است با ريش سفيد و اندامى لاغر و ظريف و عمامه سفيد بزرگى بر سر . او در بارهء تعاليم عاليهء قرآن با من صحبت كرد و بالخصوص روىجنبههاى بشردوستانه و خصوصيات فراگير بودن احكام آن تكيه مىكرد . ضمناً با حالت محجوبانهاى در حق من دعا كرد كه ان شاء اللَّه روزى چشمانم به حقايق اسلام باز و روشن شود . « 2 »
هامش
( 1 ) . مرگى در نور ، ص 125 - 140 ( به نقل از المصلح المجاهد ) .
( 2 ) . ايران امروز ( 1906 - 1907 ) ، ص 404 و 405 .