انسانى در اثر قدرت ادراكى و تعقلى كه موهبت الهى است هر يك از افعال روانى و خارجى را ايجاد مىنمايد از جمله فعل و عمل را در خارج بجا آورد نيروهاى ادراكى تصور و تصديق و تصميم و قضاوت و ترجيح راجح را به كار مىبرد بر اساس نيروى تفكر و تعقل و يا بر اساس نيروى هوى و تمايلات و قواى جوارحى خود را ناگزير در اثر تبعيت به كار خواهد برد و خواسته خود را پديد خواهد آورد انسان بر حسب فطرت و خرد در خود مىيابد كه اين موهبتهاى درونى و خارجى دسترس او نهاده شده و خواه ناخواه براى نيازهاى خود هر لحظه بايد به كار ببرد و فعل صادر باراده مبدء آن يا ترجيح بر اساس علم جزمى و يا ترجيح بر اساس ظن و يا بر پايه خيال و نيروى واهمه خواهد بود .
بر اين اساس در روايت امام مىفرمايد
( ان اللَّه ارحم بعبده من ان يجبره بخلقه على الذنوب ثم يعذبها عليها )
بيان آنست كه انسان بر حسب بداهت و وجدان قدرت و توان به كار بردن اختيار را دارد و مقام كبريائى فطرى حكم مىنمايد كه در افعال و حركات خود نيروى اختيار و ساير نيروهاى درونى و جوارحى خود را به كار مىبرد چگونه مىتوان تصور نمود كه در اين افعال روانى و جوارحى مجبور باشد .
بر اين اساس افعال قبيح و گناهان كه ببداهت نيروهاى خود را به كار مىبرد بفاعل هيچ گونه استناد نداشته فقط استناد بساحت كبريائى داشته باشد و آن را توحيد خالص پنداشت همچنانكه طايفه جبريه قائل هستند و در اثر اين عقيده بىاساس عقل و خرد را بىبهره مىنمايند از اينكه در باره بديهيات قضاوت نمايد و حسن و قبح آثار خارجى را نفهمد و لوازم فاسد ديگر كه با مقام ربوبى منافات دارد و به بعض آنها اشاره شده است .
قوله ( ع )
: و اللَّه اعز من ان يريد فلا يكون :
راوى گويد امام ( ع ) فرمود ساحت قدس ربوبى نيز بالاتر و نيرومندتر از آنست كه در ملك و حيطه او حادثهاى رخ دهد او نتواند مانع شود و يا امرى را اراده