با توجه باينكه اختيار ركن عمل صادر از فاعل است كه نقش مؤثرى در حقيقت فعل و نيز در چگونگى فاعل خواهد داشت و فعل را زنده بدارد و همچنين در فاعل مختار اثر قابل توجه خواهد گذارد و در علم ازلى صفت اختيار قوام فعل و از مشخصات فاعل شناخته شده يعنى آنچه در علم ربوبى سابقه داشته فعل صادر از نيروى اختيار از فاعل مخصوص است با ساير لوازم تشخص ديگر .
خلاصه همانطور كه هيچ يك از مشخصات زمانى و مكانى فعل را نميتوان از فعل و فاعل جدا نمود همچنين نيروى اختيار را از فاعل نميتوان ناديده گرفت و چنين گفت نظر باينكه فعل صادر از فاعل در علم ازلى ثابت بوده وقوع آن در اين نظام حتمى خواهد بود و موردى براى به كار بردن اختيار نسبت بفاعل نخواهد بود و اراده كبريائى قاهر است .
پاسخ اين شبهه آنست كه نيروى اراده و اختيار فاعل در طول اراده كبريائى است و مؤكد تحقق نيروى اختيار فاعل است و در عرض اراده قاهره نيست تا اينكه تزاحم صورت بگيرد و از نظر قدرت قاهره موردى براى به كار بردن نيروى اختيار فاعل نباشد بلكه آنچه از اعمال و منويات قلبى و حركات و سكنات و اعمال صالح و يا طالح همه در علم ازلى ثابت بوده و همه لحظات زندگى بشر در آن مقام عالى محفوظ بوده و خواهد بود .
و همچنين حدود قدر وجودى هر يك از اعمال بشر نيز محفوظ بوده و لا محاله در اين نظام بتدريج طبق آنچه ضبط و ثابت بوده بوقوع خواهد پيوست با همه خصوصيات و مشخصات آنها از لحاظ فعل و زمان و مكان و همه مشخصات و لوازم آنها از جمله به كار بردن نيروى اختيار و اراده و قدرت و ادراك و علم است كه از حالات نفسانى و قوا و نيروهائى است كه ساحت كبريائى همه آنها را در روان بشر بوديعت نهاده است و هرگز صدور اراده به اختيار فاعل نخواهد بود و گر نه تسلسل لازم مىآيد هم چنان كه قدرت و علم و ادراك نيز محتاج بفعل و ايجاد فاعل نخواهد بود
درخشان پرتوى از اصول كافى ( فارسى ) — صفحة 427
مساهمون: محمد حسينى همدانى نجفى
ص٤٢٧