بضد صلاح حقيقى به كار ببرد بلكه بصلاح موهومى خود نيروى اختيار و قضاوت را به كار خواهد برد و سبب سير و سلوك بسوى شقاوت و تيره بختى و خودخواهى خواهد بود بديهى است اصل و منشأ انحراف از طريقه سلامت فطرت نيز نيروى خودخواهى و خودپرستى و هوس و غرور است كه ريشه شقاوت و تيره بختى خواهد بود هم چنان كه ابليس بر اساس استكبار و غرور قضاوت نمود و اعلام نمود
خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ
.
از بيان گذشته استفاده شده كه سعادت و نيك بختى و همچنين شقاوت و تيره بختى در حول نيروى اختيار دور مىزند چنانچه در اثر سلامت فطرت و نيروى انقياد در باره امرى قضاوت نمايد لا محاله بصلاح حقيقى قضاوت خواهد نمود و در اثر اداء وظيفه به سعادت نائل خواهد شد و در صورتى كه در حال عمل از سلامت فطرى خارج شده و غرض موهوم ديگرى كه از آثار خودخواهى و تمايل است لا محاله اساس اختيار را بر ترجيح موهوم و آنچه در آن حال خواهان آنست خواهد گذارد و آن رسيدن بغرض موهوم طبق تمايل و هوس خود مىباشد كه بر خلاف صلاح حقيقى او بوده و از آن تعبير به شقاوت و تيره بختى و انحراف از طريقه سلامت مىشود يعنى طريقه گمگشتگى و هلاكت خواهد بود .
حقيقت اختيار عبارت از نيروى قضاوت و داورى است و نيروى فاعل كه صالح و آماده براى ايجاد فعل و يا ترك است و از آن تعبير بقدرت و نيروى عمل مىشود و نيروى ديگر ادراكى و علمى است كه سود و زيان را تميز دهد بديهى است سود و زيان بر حسب نظر فاعل در حال قضاوت است نه سود و زيان واقعى و ديگر نيروى درونى اراده است كه سبب حركت و توجه بسوى خواسته مىشود چنانچه اراده پديد آمده و منبعث از ذات شود براى اقدام بفعل خواسته و يا ترك آن بر حسب آنچه ادراك نموده و خواسته است نيروى عمل و حركت جوارحى از آن نيروى خواهد نمود .