حتى بيان اين نكته نيز كه « حوا پنج دانه از آن - خوشهء گندم - باز كرد و دو دانه بخورد و سه دانه پيش آدم برد » گوياى انديشهاى است كه برترى مرد نسبت به زن را امرى مسلّم و اصيل مىداند . مطالبى كه در اين مقاله گرد آمده است ، هريك به نوعى با معتقدات عامه ، فرهنگ و آداب و رسوم رايج ، برداشتهاى ذوقى متكى به جهانبينى و كششهاى روحى خاص مردم يك عصر ، ارتباط مىيابد .
در گزينش اين نكتهها از لابلاى مباحث تفسيرى سعى بر اين بوده است مطالبى انتخاب شوند كه مبناى قرآنى نداشته باشند پس اگر ارباب نظر و نكتهيابان به موردى برخورند كه به نوعى با نص آيات ارتباط يابد قطعا در انتخاب آن ، دقت لازم نشده و تكليف آن از بقيه مطالب اين مقاله ، جدا است . با قاطعيت نمىتوان گفت در بيان كداميك از اين نكتهها مفسر از باورهاى عمومى و روايات رايج در بين عامه مردم تأثير پذيرفته ، يا كداميك از مطالب ، حاصل ذهن خلاق و اسطورهساز خود مفسر بوده است .
سخنى كه با احتياط مىتوان گفت اين است كه بعضى از اين نكتهها نتيجهء دقت و نكتهسنجى مفسر و تلاش ذهنى او براى نيل به حقيقت ملموسى از آيه است .
براى مثال مىتوان به نكته 3 از بخش اول رجوع كرد كه در آن مفسر در بيان فرق
« يَوْمِ يُبْعَثُونَ » *
و
« يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ » *
گفته است در
« يَوْمِ يُبْعَثُونَ » *
ديگر مرگى وجود ندارد چون وقتى « همه بميرند وى - مرگ - را بر مثال ميشى سپيد بيارند و بميرانند » . براى اين است كه خدا جاودانگى ابليس را نه تا آن روز بلكه تا « روز وقت معلوم » تضمين كرد چون در آن صورت ديگر مرگ و به تبع آن ثواب و عقابى براى ابليس متصور نبود چرا كه چون مرگ بميرد ثواب و عقاب نبود . به احتمال زياد بخشى از اين نكتهها جزو اعتقادات عمومى زمان مفسر بوده است مانند تعبير انگور سياه و سپيدى كه در خواب بينند ( نكته 2 بخش اول ) ، گريختن فرشته از موى برهنه ( نكتهء 6 بخش اول ) ، موقعيت جهان ( نكتهء 2 بخش دوم ) و بيشتر نكات بخش ششم . و پارهاى آداب و رسوم رايجى بوده كه مردم يا مفسر سعى كردهاند براى آنها ريشه و منشأ مذهبى بسازند ( ر . ك . بخش سوم ) و اكثر قريب به اتفاق نكات بخشهاى اول و پنجم نيز تلاشى است براى دست يافتن به پاسخ سؤالاتى كه ذهن كنجكاو بشر را همواره مشغول داشته است . منشأيابى براى پديدههاى طبيعى - مثل منشأ رويش گل سرخ و سبب سرافكندگى نرگس و منشأ درختان باردار و بىبر - گوياى اين نگرش مخلصانه و مؤمنانهء مذهبى است كه از سويى همهء هستى و