جامعههاست و از نظر قرآن ، هر جامعهاى مانند يك شخص عمر معينى دارد و پس از فرارسيدن مدت تعيين شده به ناچار نابود خواهد شد و جاى خود را به جامعهها و تمدنهاى ديگرى خواهد داد . و از اين حقيقت به عنوان مداوله نام مىبرد كه به زودى دربارهء آن بحث خواهيم كرد اكنون به آياتى كه براى جامعهها و امتها اجل مشخصى تعيين مىكند ، توجه فرمائيد :
وَ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ
« 1 »
هر امتى را اجل معينى است كه چون فرارسد لحظهاى پس و پيش نمىشود .
ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَ ما يَسْتَأْخِرُونَ
« 2 »
سپس بعد از آنها اقوام ديگرى پديد آورديم اجل هيچ امتى پس و پيش نخواهد شد .
به گونهاى كه ملاحظه مىفرمائيد قرآن كريم براى جامعه شخصيت مستقلى مانند فرد قائل است و معتقد است كه جامعه نيز زندگى مىكند و مىميرد و مرگ و نابودى سرنوشت محتوم هر جامعه است بحث بعدى كه دربارهء مداوله است ، اين بحث را تكميل خواهد كرد .
مداوله :
شكست و پيروزى و پيدايش و زوال جوامع بشرى همواره از يك سلسله قوانين و مقرراتى پيروى مىكنند كه آن را سنتهاى خدا در تاريخ مىناميم يك از اين سنتها
هامش
( 1 ) - سوره اعراف ، آيه 34 .
( 2 ) - سوره مؤمنون ، آيات 42 و 43 .