الميزان
« و اين سياق ، شبيه به سياق سورههاى مكى است . چيزى كه هست ، از برخى از مفسرين حكايت شده كه گفتهاند : آيهء
« وَ الَّذِينَ فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ »
در مدينه نازل شده ، و اعتبار عقلى هم اين نظريه را تأييد مىكند ؛ براى اين كه ظاهر عبارت « حقّ معلوم » زكات است كه در مدينه و بعد از هجرت تشريع شد . و اگر ما اين آيه را مدنى بدانيم ، ناگزير مىشويم كه آيات بعدى آن را هم كه تحت استثنا قرار دارند و چهارده آيهاند و از جملهء
« إِلَّا الْمُصَلِّينَ »
شروع و به جملهء
« فِي جَنَّاتٍ مُكْرَمُونَ »
ختم مىشوند ، مدنى بدانيم ؛ براى اين كه همه سياقى متحد دارند و مستلزم يكديگرند .
البته مدنى دانستن آيات بعد از استثنا اقتضا دارد كه مستثنى منه را هم كه حداقل سه آيه است و از جملهء
« إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً »
شروع و به كلمهء
« مَنُوعاً »
ختم مىشود ، مدنى بدانيم . علاوه بر اين ، آيهء
« فَما لِ الَّذِينَ كَفَرُوا قِبَلَكَ مُهْطِعِينَ »
نيز به روشنى متفرع بر قبل خودش است ، و از سوى ديگر ، آيهء مذكور تا آخر سوره سياقى واحد دارند . پس بايد بگوييم اينها هم مدنى هستند .
اين از جهت سياق ؛ و اما از جهت مضامين : همين آيات آخر سوره ، با وضع منافقان كه اطراف پيامبر را گرفته و از چپ و راست احاطهاش كرده بودند ، خيلى مناسبت دارد ؛ چون سخن از كسانى مىراند كه
« عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمالِ عِزِينَ »
بودند و اين مناسب حال كسانى است كه بعضى از احكام خدا را رد مىكردند . . . اين را هم مىدانيم كه پيدايش نفاق منافقان ، در مدينه بوده ؛ نه در مكه . خواهى پرسيد : پس چرا از منافقان به
« الَّذِينَ كَفَرُوا »
تعبير كرده ؟ مىگوييم : نظير اين تعبير در سورهء توبه و غير آن نيز آمده است .
از اين هم كه بگذريم ، مفسران روايت كردهاند كه اين سوره دربارهء كسى نازل شده كه گفته بود :
« اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ »