مىگيرد اگر دربارهء كتاب خدا آنچه ندانم بر زبان آورم . « 1 » انس روايت كرده است كه عمر بن خطاب بر فراز منبر آيهء
وَ فاكِهَةً وَ أَبًّا
« 2 » را خواند ؛ سپس گفت : اما كلمه فاكهة را شناختيم ؛ لكن معناى « اب » چيست ؟ سپس به تأمل فرو رفت و گفت : به جانم سوگند ! اين مطلب سخت و دشوارى است . « 3 » مجاهد از قول ابن عباس نقل مىكند كه گفت : معناى آيه
. . . فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ . . .
« 4 » را نمىدانستم تا اينكه دو عرب باديه نشين بر سر چاهى با يكديگر به نزاع برخاستند ، يكى از آنان گفت : انا فطرتها ، و ديگرى در مقابل گفت : انا ابتدأتها ؛ « 5 » سپس فهميدم كه فطر به معناى آغاز كردن است .
در هر صورت اختلاف ميان افراد ، امرى ذاتى است . اصحاب پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نيز به سبب فهم ، ذكاوت و ساير مواهب و استعدادها در درجات مختلفى از علم و فضيلت بودهاند ، و خداوند براى هر چيزى اندازه و ظرفيتى قرارداده :
. . . قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً
. « 6 » در آيهاى ديگر مىخوانيم :
. . . أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها . . .
« 7 » ؛ خداوند از آسمان آبى فرستاد و از هر درّهاى و رودخانهاى به اندازه آنها سيلابى جارى شد .
پس از روشن شدن معناى صحابه ، به اين مطلب مىپردازيم كه مفسران صحابه و مشهورترين آنها ، چه كسانى بودهاند . راجع به اين موضوع سيوطى در الاتقان مىنويسد :
اشتهر بالتفسير من الصحابة عشرة : الخلفاء الاربعة و ابن مسعود و ابن عباس و ابّى بن كعب و زيد بن ثابت و ابو موسى الاشعرى و عبد اللّه بن الزبير . . . .
سپس مىافزايد : در ميان خلفا بيشترين روايت تفسيرى از على بن ابى طالب نقل
هامش
( 1 ) . احمد عاصمى ، مقدمتان في علوم القرآن ، ص 183
( 2 ) . عبس ، 31
( 3 ) . ابو اسحاق شاطبى ، الموافقات في اصول الشريعه ، ج 9 ، ص 87
( 4 ) . انعام ، 14 .
( 5 ) جلال الدين سيوطى ، الاتقان ، ج 2 ، ص 4 .
( 6 ) طلاق ، 3 .
( 7 ) رعد ، 17