چكيده
1 . در قرن پنجم دو ويژگى مقابل هم وجود دارد : الف ) درگيريها ، كشتارها و آتش سوزيها ، كه كتابخانهها در بغداد و بسيارى از ميراث علمى آن را طغرل بيك ، نخستين پادشاه سلجوقى ، به غارت برد و به آتش كشيد ؛ ب ) در عين حال دانشمندان بزرگى از جمله شيخ مفيد ، سيد مرتضى ، سيد رضى ، شيخ طوسى از شيعه ، و حاكم نيشابورى از اهل سنّت ، صاحب مستدرك و بيهقى ، صاحب سنن كبرى و ثعلبى و واحدى نيشابورى در همين عصر به ظهور رسيدند ؛
2 . مذاهب كلامى در اين قرن با اختلافات مذهبى گسترش يافته و مذاهب اهل سنت مانند اشعرى ، ماتريدى و معتزله رو در روى هم قرار گرفتند . قاضى عبد الجبار و ابو بكر باقلانى نيز در اين عصر بودند ؛
3 . در اين قرن بيش از صد تفسير و مفسر نام برده شده كه حدود شصت مفسر در طبقات المفسرين ادنه وى و بيش از چهل مفسر را عقيقى بخشايشى در طبقات مفسران شيعه بر مىشمارد ؛
4 . مهمترين تفاسير شيعه حقايق التأويل في متشابه التنزيل از سيد رضى ( متوفاى 406 ق ) است كه تفسيرى اجتهادى ، علمى و ادبى با نقد و تحليل همراه است و شيعه و اهل سنّت آن را ستودهاند . اين تفسير با گرايش كلامى و ادبى نوشته شده ؛ ولى متأسفانه از ده جزء آن تنها يك جلد موجود است . امالى سيد مرتضى ( متوفاى 436 ق ) كه اگرچه ويژه تفسير نيست ، مشتمل بر تفسير آيات قرآن است و مورد ستايش عام و خاص قرار گرفته . در اين قرن بزرگترين تفسير شيعه يعنى تبيان از شيخ طوسى ( متوفاى 468 ق ) با روشى اجتهادى و گرايش كلامى در ده جلد به نگارش درآمده است . مؤلف ، اين تفسير را در دفاع از عقايد شيعه همراه با تحليل و استدلال مىنويسد و ضمن رعايت مباحث سنتى ( مانند لغت و ادبيات )