و دشمن مستبد خواهد بود ، و بنابراين وى در زمان صدارت ميرزا على اصغر خان علنا با وى مخالفت و هماره با امين الدوله همفكرى مىكرد و ازاينرو آزارها مىديد ، و هم در زمان عين الدوله در مقام افتتاح مدرسهاى شبانهروزى براى ايتام برآمد كه عين الدوله بجرم مشروطهطلبى او را بكلات تبعيد كرد ، بعد از عزل عين الدوله و نصب مشير الدوله با احترامى تمام بمشهد آمد و خواست آنجا مدرسهاى بنا كند كه اولياء امور موافقت نكردند ، و او در ماه رمضان سنه 1324 بطهران آمد و در حدود 1345 در قم اقامت نمود ، و در همهء اين احوال هماره بفكر توسعه و تأسيس و تكثير مدارس و مكاتب جديده براى اطفال بود ، و با اين وصف كتب چندى هم تأليف نمود :
اول كتاب « بداية التعليم » . دويم كتاب « صد درس » . سيم كتاب « كفاية التعليم » . چهارم كتاب « نهاية التعليم » . پنجم « روزنامهء طهران » كه شمارهء اول آن در 7 ع 1 سنه 1326 در طهران منتشر شده . ششم غير از اينها كه نوشتهاند شماره كليه تأليفاتش به بيست و هفت منتهى مىگردد .
و بالاخره وى در ماه ( محرم يا صفر ) سنه 1364 هزار و سيصد و شصت و چهار - مطابق دىماه باستانى - وفات كرد .
* ( 1126 - وفات زخمى شاعر هندوستانى ) *
در « ريحانة الادب 2 : 119 » فرمايد كه وى نخست برهمنى مذهب بوده و در سنه 1264 مسلمان شده و بزبانهاى عربى و فارسى و تركى و انگليسى و ديگر زبانهاى سانسگرى آشنائى و در نظم اشعار توانائى داشته و اين اشعار از اوست :
ز قتلم آن جفاجو هم پشيمانى كشيد آخر * كه بعد از مردنم بر در گرفتارى نديد آخر
چو مىگفتم كه مردم در غمت باور نبود او را * به حمد اللّه كه او مرگم به چشم خويش ديد آخر
و در اين سال وفات كرده « 1 » .
هامش
( 1 ) در « فرهنگ سخنوران : 247 » نام زخمى هندى مهاراجه رتن سنگه بهادر ، و مآخذ شرح حالش تذكره « صبح گلشن » سيد على حسن خان و « قاموس الاعلام » سامى و « ريحانه » ذكر شده است . م .