آلت و ماده و مدت .
پس عالم در هر طرفة العين معدوم « 1 » مىگردد و عالم ديگر موجود مىشود :
إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ ، وَ إِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ
( 51 / 5 و 6 ) .
حقيقت - چون غير وجود حق تعالى جز عدم نيست به ضرورت رتبت تعينات را به جملگى كه مسما است به اين عالم نهايتى و انقراضى بود ، و تعينات متوافقه مجازى را انقضايى باشد كه آن مسما است به : طامهء كبرى و نشأه اخرى .
ليكن محجوب مكان و زمان را نظر به فناى چيزى كه عمر آن دهور بود نرسد ، آن چنان كه گفته شد ، مگر وقتى كه طى زمان و مكان كرده شود :
كَلَّا سَيَعْلَمُونَ ، ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ
( 78 / 4 و 5 ) .
قاعدة - از بحثهاى رفته روشن شد كه قيامت كبرى را سه مثال است :
اول آنكه در هر طرفة العين به نسبت با هر شخص و به نسبت با جميع عالم واقع مىشود .
دوم آنكه مخصوص است به عارف بعد از مرگ اختيارى به حسب ترقى و تجدد احوال و سرعت سريان و كشف اسرار .
سيم مشترك است ميان اشخاص انسانى و مخصوص بدين نوع بعد از موت طبيعى .
اما طامة الكبرى به نسبت با مجموع اشخاص و انواع و اجناس بود كه زمان را به كلى طى كنند كه :
وَ ما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ
( 16 / 77 ) . و مكان را همچنان طى كنند كه :
يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ
( 14 / 48 ) و :
إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ
( 84 / 1 )
إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ
( 81 / 1 ) و :
إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ
( 82 / 1 ) الآيات .
هامش
( 1 ) - الف : منفى