قياس بود حكم چيزى كه عمر آن قرنها و دورها « 1 » بود ، چون عناصر و افلاك و غيرهما ، ليكن از قلت تغير كه در زمان بسيار مىافتد محسوس نشود ، مگر بعد از انقضاى مدت نشأه اولى :
إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ
( 82 / 1 )
وَ إِذَا الْكَواكِبُ انْتَثَرَتْ
( 82 / 2 ) ، الى قوله :
عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ
( 82 / 5 ) .
حقيقت - هر چيزى كه به حواس ظاهر نزديكتر بود تغيير و تبديل در آن ظاهرتر نمايد ، چون عرض به نسبت با جوهر و جواهر سفلى عالم كون و فساد به نسبت با علويات و علويات به نسبت با جواهر روحانى ، و اگر چه حركت و تبديل اظهر متأخر مسبوق است بر متقدم اخفى و مرتب بر آن به مثابت مركز متحرك ، كه هر كدام دايرهاى كه از او دور تر افتد حركت مركز در او ظاهرتر بود :
ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها
( 11 / 56 ) .
رمز - حركت قلب انسانى در نفس مركز است كه : قلب المؤمن بين اصبعين من اصابع الرحمان يقلبها كيف يشاء .
و حركت فلك اطلس كه جملهء حركات كمى و كيفى مفوض به دو است و دايرهء آخرين است دورى است ، اينجا : قلب المؤمن بين اصبعين من اصابع الرحمان و فى انفسكم و آنجا :
الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى
( 20 / 5 ) .
و به ضرورت كه حركت دورى تابع حركت مركز بود ، و اين بود حقيقت آنكه گويند حركت افلاك جهت تشويق نفوس است :
وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ
( 14 / 33 ) .
حقيقت - از ظهور وجود در عدم و عروض تعين و مراتب و شئون تعينات ، وجوه مراتب كمالات كه به نسبت با وجود ، بر وجه وحدت كلى ، باطن و مخفى بودند ، ظاهر گشتند ، و صور اسماء حسنى كه مسمااند به حضرت اسمائى ، كه نسبت آن مراتب و شئون است .
هامش
( 1 ) - ج ، د ، ه : دهرها