162 / 5 و از دقايق رازها كه بيان داشتيم اينكه : كامل ؛ به واسطهء اتصافش به اوصاف دو طرف - يعنى مرتبهء وجوب و مرتبهء امكان - و معرفتش به اسم « مؤثر » كه مربى هر موجود است ؛ و تحققش به سرّ جامع بين مؤثر و متأثر ( اثربخش و اثرپذير ) ؛ احكام درجات متفاوت و احكام اصحاب و ياران آنها را - و نسبتشان را در اثربخشى و اثرپذيرى - مىداند ، يعنى دانستن سبب دور كوچك بودن قمر و بزرگ بودن دور ثوابت را - با حفظ نسبت دائمى بين آن دو - مىداند ، چون تمام دور قمر در بيست و هشت روز و كسرى است و تمام دور ثوابت در بيست و هشت هزار سال و كسرى مىباشد ، نسبتش به كسر اوّل مانند نسبت عدد دو است به عدد يك ؛ و اگرچه تحقيق اين را جز خدا و آنكس از بندگانش را كه مىخواهد نمىداند .
163 / 5 و اين بدان جهت است كه فلك قمر آسمان اجسام مركب است كه در كثرت و تراكم - مانند مولّدات - تناهىپذير است ، و آسمان صور ؛ كلّى و روحانى است كه تا پائين مراتب جزئى مىرسد ، و اين اجسام و صور شأنشان اين است كه به سرعت تغيير يافته و تبديل به اشخاص و احوال - به حسب تركيب و تحليل و تشكيل و تفصيل - مىشوند ، خلاصه آنكه :
آن ( لحظه ) و شأن الهى همان است كه خود فرموده :
بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ
، يعنى : اينان از خلق جديد در شبههاند ( 15 - ق ) و :
كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ
، يعنى : او هر روز در كارى است ( 9 - رحمان ) يعنى هر آن و لحظهاى ، پس حكمت ايجاب مىكند كه تدبيرش را اسمى عهدهدار شود كه فلكش از حيث حركت و دور سريعترين افلاك ؛ و نسبت به آثار اسماء افلاك علوى جامعتر باشد تا از اشراقات نامحدود آنها كه نزدش مجتمعاند هر لحظه جزئيات صور غير محدود را در هر قابلى به حسب قابليّتش - و مادام كه قابل است - انجام دهد ، و شئون جزئى به حسب آنات و لحظات حركتش ؛ و ادوار شئون به حسب ادوار حركتش - روزها و ماهها و سالها - تبديل يابند .
164 / 5 پس همانگونه كه حكمت ايجاب مىكند دور نزديكتر و كوچكتر افلاك مخلوق به حسب دورى كه بدان ديگر ادوار مضبوط منسوب به يك مدبّر ؛ مقدّر و اندازهگيرى مىشود سريعتر باشد - و آن دور يك روز است كه به واسطهء حركت عرش تعيّن مىيابد تا اسماء آنها در تفصيل و تكثير اجسام و احوال اجسام مؤثر باشند - همينطور حكمت الهى