ولى پى بردن به اين دليل و برهان و آية و ترتيب اثر بر آن مخصوص است
لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ
كه ايمان بمعاد داشته باشد و لازمه آن ايمان بجميع عقائد حقه و اجتناب از معاصى الهيه و اتيان باعمال صالحه است سپس خداوند توصيف آن روز را مىكند .
ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ
نفرمود يوم يجمع الناس به صيغه معلوم بلكه به صيغه مجهول اشاره به اينكه آنها به اختيار خود اجتماع نميكنند بلكه آنها را خداوند جمع ميفرمايد خوب و بد هر كه هست و هر چه هست .
وَ ذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ
نوع مفسرين بمعنى اول تفسير كردند يعنى تمام بلكه جنّ و انس و ملك آن روز را مشاهده ميكنند ، لكن لفظ مجموع دلالت بر اين معنى داشت كه اگر تمام جمع شوند البته آن روز مشهود آنها خواهد بود ، و اما بمعنى دوم كه به نظر اظهر است يعنى مشهود در حق آنها شهادت ميدهند و يشهد على ذلك تفسير على بن ابراهيم كه گفت اى يشهد لهم و عليهم الانبياء و الرسل و ذكر انبياء و رسل از باب مثل است و الّا شهود قيامت بسيار هستند اعضاء و جوارح ، ملائكه ، قرآن ، شهور مثل شهر رمضان ، زمين و زمان و انبياء و ائمه و مؤمنين و غير اينها بر كليه اعمال .
[ سوره هود ( 11 ) : آيه 104 ]
وَ ما نُؤَخِّرُهُ إِلاَّ لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ ( 104 )
و تأخير نمياندازيم روز قيامت را مگر آنكه مدّت معينى شمرده شده است كه بوقت معيّن فى علم اللَّه آنى تأخير و تقديم ندارد
وَ ما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ
نحل آيه 79 .
وَ ما نُؤَخِّرُهُ
از آن كه مقدّر شده تأخير نمياندازيم
إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ
مدّت بقاء دنيا به مجرد فناء دنيا آخرت بر پا مىشود كه ميفرمايد
وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ