است و راه بجايى نبردن است ، و اضلال الهى همان دور انداختن باعث ضلالت مىشود در واقع مراتب طوليست اعمال اينها علت سقوط از قابليت هدايت است و سقوط از قابليت هدايت علت دور انداختن آنها است و دور انداختن علت ضلالت آنها است لذا نسبت ضلالت را به خدا داده چون علتش دور انداختن خدا است ، و معنى ضلالت آنها اينست كه نه مؤمنين آنها را به خود راه ميدهند نه مشركين آنها را قبول ميكنند آدم دو رو همين طور است چنانچه در قرآن ميفرمايد
مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لا إِلى هؤُلاءِ وَ لا إِلى هؤُلاءِ
نساء آيه 143 ، و كسى كه اين مراحل را طى كرده آيا شما مسلمانان ميخواهيد او را هدايت كنيد هرگز ممكن نيست چون شرط هدايت قابليت است چنانچه ذكر شد بلكه تمام طرق و راهها بر او بسته مىشود و به هيچ كيشى او را نمىپذيرند نه كيش يهود ، نه نصارى ، نه مجوس ، نه مشرك ، نه مؤمن . چون از او نفاق و دو رويى مشاهده كردهاند ، و اين مفاد جمله
وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا
كه هرگز راهى براى او پيدا نخواهى كرد نعوذ باللَّه تعالى من ذلك .
و شايد اينكه محل منافق درك اسفل آتش است علتش همين باشد كه دركات جهنم كه محل كفار است و معاندين در سلسله مراتب هر كدام در يك از طبقات و دركات هستند هيچكدام منافق را نمىپذيرند كه با آنها در آن درك و طبقه باشد تا آنكه ببرند آخرين دركات كه فقط هم جنس خود او آنجا هستند .