و امّا توجّه بكعبه در حال نماز و نحو آن نه براى اينست كه خداوند در طرف كعبه باشد بلكه براى احترام كعبه است كه بيت اللَّه الحرام و قبله مسلمين است ، و همچنين توجه به بالا و بلند كردن دست به طرف بالا در حال دعا براى اين است كه نزول بركات از طرف بالاست و از اينجهت در بسيارى موارد قبله شرط نيست مانند نماز در حال حركت سواره يا پياده و ذكر و دعا و تلاوت قرآن در غير صلوة و امثال اينها كه استقبال در آن مستحبّ است يا شرط نيست .
و مراد از جمله
فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ
اينست كه بهر طرف توجه كنيد توجه بخداست و از اين استفاده مىشود كه در توجه به خدا قصد و نيت و خلوص لازم است نه جهت و طرف مگر در مواردى كه جهت و توجه به طرف مخصوص شرط شده باشد .
و توهم نشود كه اين آيه به آيه قبله
وَ مِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ
« 1 » منسوخ شده باشد چنانچه بعضى از مفسرين توهم كردهاند زيرا آيه قبله در مقام شرطية آن در خصوص نماز و ذبيحة و نحو اينهاست منافى با عموم حكم اين آيه در ساير موارد نيست ، و مراد از عليم احاطه علمى حق به همه جزئيات و اسرار و ضمائر و بواطن و ظواهر و جميع جهات است .
هامش
( 1 ) . سورة البقرة آيه 151