وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ
و اما حمل بر معانى ديگر مستلزم اين است كه عموم كل تخصيص داده شود مثل اينكه گفتهاند مراد از كل كسانى هستند كه آنان را فرزند خدا گمان كردهاند مانند عزير و عيسى و فرشتگان ، و حال آنكه لفظ كل بقرينه ما فى السموات و الارض افاده عموم مىكند اگر گفته شود قانتين اطلاق بر ذوى العقول مىشود و از اينجهت مناسب بود بجاى كلمه ( ما ) كلمه ( من ) تعبير فرموده باشد چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد
إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً
« 1 » پس چرا به ( ما ) تعبير فرمود ؟ گوئيم بعضى از مفسرين گفتهاند كه تعبير به ( ما ) براى تحقير است و بعضى گفتند كه كلمه ( ما ) عام است و قانتون خاص ذوى العقول مىباشد ولى حقيقت اينست كه كلمه ما عام است و ( كل له قانتون ) نيز عامّ و مصداقش همان مصداق ماء موصوله مىباشد و ذوى العقول و غير ذوى العقول را شامل است زيرا غير ذوى العقول هم در حدّ خود داراى مرتبه از شعور بوده و اقرار بربوبيّت پروردگار نموده و بتسبيح و تحميد او مشغول ميباشند چنانچه قبلا متذكر شديم و در آيات بسيار تصريح شده .
و اما در سوره مريم كه به ( من ) تعبير فرموده براى اينست كه عبد در عرف لغت بر غير ذوى العقول اطلاق نميشود .
[ سوره البقرة ( 2 ) : آيه 117 ]
بَدِيعُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ( 117 )
( او آفريننده و مبدع آسمانها و زمين است و هر گاه بخواهد چيزى را ايجاد كند همانا مر او را ميگويد باش ، پس موجود مىشود )
هامش
( 1 ) . سوره مريم آيه 94