1 - فاتحة الكتاب : زيرا فاتحه هر چيزى ابتداء آن است چنانچه خاتمه هر چيز پايان و انتهاء آن مىباشد بنا بر اين اگر مراد از كتاب سورههاى آن باشد اطلاق فاتحه بر اين سوره ، حقيقى است ولى اگر مراد از كتاب آيات قرآن باشد ، فاتحه آية بسم اللَّه الرّحمن الرّحيم است و اطلاق آن بر تمام سوره از قبيل اطلاق جزء بر كل مىباشد چون سوره مشتمل بر فاتحه است ، و همچنين است هر گاه مراد از كتاب كلمات و حروف قرآن باشد و لفظ فاتحة يا مصدر و بمعنى فتح است و يا اسم فاعل است و تاء آن براى نقل از وصفيت باسميت مىباشد و بعضى گفتهاند به اين سوره فاتحة الكتاب گفته شده زيرا اوّلين سورهء بوده كه بر پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم نازل شده ، ولى مشهور اينست كه سوره علق اوّلين سوره بوده كه نازل شده ، يا براى اينكه در مصاحف اوّلين سورهايست كه نوشته شده .
لكن آنچه به نظر نزديكتر است اينست كه خود پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم دستور اين ترتيب را دادهاند و يا اينكه در مراتب نزول اوّليّه كه در مقدّمه ذكر شد به اين ترتيب بوده است 2 - الحمد : بواسطه اينكه مشتمل بر آيه
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
است چنان كه همه سورههاى قرآن بنام يكى از كلماتى كه در ضمن آيات سوره مذكور است ناميده شده 3 - امّ الكتاب : زيرا امّ بمعنى اصل و مرجع هر چيزى است و چون اين سوره مشتمل بر اصول مقاصد قرآن و رؤس مطالب آن است از اينجهت آن را ام الكتاب ناميدند ( چنانچه شرح آن مذكور خواهد شد ) همين طور كه مكّه را ام القرى و مغز را امّ الرأس گويند و براى امّ الكتاب اطلاقاتى چند است : الف - لوح محفوظ چنانچه ميفرمايد
يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ
« 1 » و نيز
هامش
( 1 ) . سوره رعد آيه 39