و مجلّات مخرّب اخلاق را ميخواند و يا بر عكس كتب علمى و قرآن و احاديث را مطالعه مىكند و نصايح و مواعظ دانشمندان را گوش ميدهد كه آن بمنزله وساوس شيطان و اين بمنزله الهامات فرشتگان است و گاهى بدون واسطه حواس در قلب القاء مىشود كه اگر از طريق شيطان است وسوسه و اگر از جانب ملك است الهامش گويند .
و مراد از قلب نفس انسانى و روح مجرد است كه اگر توجه بمبادى عاليه نمود و تسليم اوامر مولى و مخالف هواى نفس گرديد از صقع عالم ملكوت بوى الهام مىشود و اگر بعالم فانى متوجه شد و گرد شهوات و هواهاى نفسانى گرديد مورد وسوسه شيطان قرار ميگيرد ، و خلاصه كليد در قلب بدست خود اوست اگر خواست به روى ملائكه باز مىكند و اگر نه به روى شياطين باز مينمايد و چون روح انسانى احاطه تدبير و تصرّف در بدن انسان دارد هر گاه ارتباط با شياطين پيدا نمود آنها در جميع اجزاء بدن او متصرف ميشوند و ظاهرا معنى حديث
« الشيطان يجرى من ابن آدم مجرى الدّم » « 1 »
همين است و براى تميز بين الهام و وسوسه وجوهى گفتهاند :
1 - مراجعه بشرع به اين معنى كه اگر خيالى در قلب انسان خطور كرد اگر مطابق دستور شرع است الهام و اگر مخالف آنست وسوسه شيطان مىباشد 2 - مراجعه بعقل ، هر گاه مطابق موازين عقلايى است الهام و گر نه وسوسه است 3 - رجوع بعقلاء ، هر گاه از طريق شرع و عقل چيزى بدست نياورد با عقلاء مشورت كند تا صواب و خطا را به او نشان دهند و هر گاه از مشورت با آنان نيز خطا و صواب را نفهميد توقف و خوددارى نمايد كه گفتهاند
« الوقوف عند الشبهة خير من
هامش
( 1 ) . كلم الطيب جلد سوم ص 64