اسلام شامل بسيارى از كانونهاى انديشهى بيگانه چون اسكندريه ، انطاكيه و جنديشاپور و سبب گرديد انديشمندان بيگانه در دنياى اسلام پراكنده گردد .
ب ) تشويق دستگاههاى حاكمه كه با انحراف توجه جامعه از مسائل اصلى و دردهاى اجتماعى ، سياسى و ملاحظات مكتبى موجب شد كه به مسائل فرعى فلسفى و كلامى مكاتب بيگانه سوق داده و آن را تقويت نمايند .
در اين شرايط ضرورت ايجاب مىكرد كه ديدگاههاى اصيل اسلام راجع به مسائل فقهى ، كلامى ، فلسفى و غيره مدوّن گردد تا جامعه دچار سردرگمى فكرى و آشفتگى عقيدتى نشود .
در همين دوره ، هيأت حاكمه ، برخى عناصر وابسته را بسيج كرده بوده كه تفسير رسمى از نظامات اسلام را تدوين كنند و بدينسان خطر سوء تفسير حقايق اسلامى ، با قرائتهاى متفاوت و نگرشهاى گوناگون گم و مسخ شدن سيماى واقعى اسلام نيز مطرح گردد . ازاينرو امام پنجم و امام ششم تدوين مكتب را محور فعاليتهاى خويش ساختند .
امام صادق عليه السّلام ، تربيتيافتگان مكتبش درعينحال كه توجه اصلى خود را به « فردسازى » و « امتسازى » و « روشنگرى مكتبى » مبذول داشتند ، از مبارزات سياسى ، اجتماعى و انقلابى عملى نيز غافل نبودند و مىبينيم چند تن از فرزندان امام صادق عليه السّلام دست به قيام مسلحانه مىزنند و انقلابهاى بزرگى را به پا مىكنند كه فرصت شرح آن قيامها در اين مقال مختصر نيست و مىتواند به عنوان شاخصههاى ممتاز سياسى - فقهى بودن انديشهى انقلابيون به صورت مستندهاى جداگانه مورد امعاننظر قرار گيرد .
دستاوردهاى عظيم امام صادق عليه السّلام
امام صادق عليه السّلام تشيّع را آسيبناپذير ساخت و تعاليم راستين اسلام را آن چنان گسترش داد كه توطئههاى صاحبان زر و تزوير و فرعونها و قارونها و بلعم باعوراهاى زمان نتوانند اسلام را مسخ كنند و تصوير انحرافى از اسلام را