درون زمين و درياها و اختلاف شب و روز و تبدلات فصلها تشويق و ترغيب مىكند .
به تفكر و تعقل در آفرينش شگفتآور گياهان و نظامى كه در حيات آنها وجود دارد و در آفرينش گوناگون حيوانات و حيات آنها و آثارى كه از خود بروز مىدهد تشويق مىكند .
به تفكر و انديشه در خلقت خود انسان و اسرار و رموزى كه در ساختمان وجودى او نهفته و بالاتر از اين به تفكر در نفس و عوالم باطنى آن و ارتباطهايى كه با عالم ملكوت دارد و به سير و سياحت روى زمين و ديدن آثار گذشتگان و بررسى و تحقيق در اوضاع و احوال ملتها و جوامع بشرى و آثار و تاريخ آنها تاكيد مىكند . بدين ترتيب مىبينيم كه قرآن كريم ما را دعوت به تعليم علوم طبيعى ، رياضى ، فلسفى ، ادبى و همه علومى كه در دسترس فكر بشر و تعليم آن به نفع بشر و سعادت اوست مىكند . البته ناگفته نماند كه همه اينها به اين شرط است كه انسان را به حق و حقيقت رهنمون شود و جهانبينى حقيقى را كه سرلوحه آن توحيد و خداشناسى است در بر داشته باشد در غير اين صورت علمى كه انسان را از شناختن حقيقت بازدارد و به خود سرگرم كند عين جهل است . آيه 7 سوره روم مىفرمايد : « آنان از زندگى جهان ظاهر و نمودى را مىدانند و از زندگى آن جهان غافلند » يا در سوره جاثيه آيه 23 مىفرمايد « آيا ديدى آن كسى را كه خداى خود را هواى نفس خود قرار داده و خدا با داشتن علم گمراهش نموده و به گوش و دلش مهر و به چشمش پردهاى زده است پس كيست كه پس از خدا او را راهنمايى كند . »
علاوه بر اينها خداوند سبحان مىفرمايد : « در قرآن از هيچ چيز فروگذار نكردهايم » « 1 » و در جاى ديگر باز مىفرمايد : « در آن بيان هر چيزى هست » « 2 » حضرت على عليه السّلام نيز در خطبه
هامش
( 1 ) . انعام ( 6 ) ، آيه 38
( 2 ) . نحل ( 16 ) ، آيه 89 .