لترى شموس مىگرفت و قلب هر قطره فتحت بقلب قطرة تجرى بحار مىپذيرفت ، حضرت شاهنشاه دلآگاه در عمّان جنان و موجخيزى خيالات چون عمان به لسان بيان و بيان لسان لئالى متلألئ معانى را مىسفتند و از جواهر شاهوار مطالب عاليه بر گوش و گردن عقول زاكيه از معنى تحرّك فى نحر الحبيب حمايل ، حمايل مىبستند و از عنبر و بان انفاس خوش هوش از ارباب نيوش مىربودند در اين بين ، رشته سخن بر سر بيانات علم طبيعى و مقولات طبيه از فن علمى و عملى آن و افعال طبيعيهء سبعه از اركان و امزجه الى افعال و ستهء ضروريه و لواحق آن « 1 » و از امراض حاره و مزمنهء واقعه در فصولات اربعه اختصاصا و اشتراكا اخصّ خصوصا در انواع حميات و اسباب و علامات و معالجات آنها و از ادويه مفرده و مركبه و بيان طبيعت و خواص و مقدار شربات آنها كشيد در خاتمه اين مقالات در باب حفظ الصحه كه از اهم مطالب اين فن شريف است ، مختصرى معروض رأى عالمآراى همايون نموده و او آن است كه علت غائى و فائده كلى از علم طب و طبابت اوّلا حفظ صحت است نه معالجهء مرض .
فى الحقيقه هرگاه طبيب لبيب حاذق دانا و متين از روى بصيرت و اطلاع ، مواظب مزاج شخصى « 2 » شود و رعايت حفظ صحت را مزاجا و عضوا با شرايط لازمهء آن منظور بدارد كه زايد بر اضمحلال طبيعى كه انسان ناگزير و ناگريز از آن است ، تحليلى « 3 » واقع نشود ، از روى قطع و يقين چنين شخصى به عمر طبيعى كه مزاج آن از به دو خلقت تقاضاى آن مىنمايد خواهد رسيد و در تمامت عمر خود در افضل « 4 » احوال خواهد بود و مبتلا به اسقام و علل نخواهد گرديد .
اگرچه در اين اوان ازبسكه از اين قسم مطالب به مسامع كم رسيده ، دور نيست كه مطبوع طباع نيفتد . آنچه مشاهده شده و علاوه از اساتيد آگاه خبير بصير معمر كه در
هامش
( 1 ) . ب : و لواحق آن و سته ضروريه و توابع آن
( 2 ) . ب : شخص
( 3 ) . ب : تحليل
( 4 ) . ب : فضل