موافق حال مثل آب يخنى و نخودآب و قليه و خشكه و پلاؤ كم روغن استعمال كرده شود ليكن مىبايد كه غذا وقت ظهور اثر انحدار شير به عمل آورده باشند كه به امر الله سبحانه صحت عاجل شفاى كامل حاصل گردد و اين طريق نوشيدن شير با وجود بقاياى غذا مرجوء الخلاص است خصوص در صورتىكه اشتها فتورى نگرفته باشد و ورم و امتلاى مادى به حد افراط نرسيده باشد
اما اگر معدهء مريض ضعيف باشد و بر تحليل غذا و شير هر دو قادر نبود اشتها كم بود در اين حالت ترك غذا مطلقاً انسب و اكتفا بر شير فقط مناسب .
و اگر با شير بول شتر بياميزند در ازالهء انواع استسقا و اخراج زردآب نافعتر خواهد بود .
و مخفى نماند كه بعد سه روز از استعمال شير بسا است كه شكم نرم مىشود و گاه قبض مىگردد و پس اگر اسهال ننمايد معلوم بايد كرد كه بدان اغتذا مىكنند يا شير متجبن مىشود در صورت تجبن فكر احدار ضرور است و استعمال دو دانگ سكبينج همراه شير رفع تجبن مىنمايد .
و ايضا براى رفع آن تعليف شتر به كرفس و باديان و شبت و درمنه و مانند آن مناسب و اگر طبع قبض بود گلقند يا شربت دينار ضم نمايند .
و گويند كه هر گاه طبع مجيب نباشد تا به قدر نيم وزن شير بول شتر مخلوط بايد كرد مادامى كه بول صاحب مرض بعد از شير زياده از آن دفع شود و زود منحدر گردد و اطلاق نمايد .
و اگر شكم نرم شود و از كثرت اسهال ضعف گردد بارتنگ و ربوب و اشياى قابضهء مقويه چون مصطكى و سنبل و قرص زرشك قابض و امثال آن همراه شير به كار برند و يا شير را يك دو روز موقوف نمايند و يا شير يك روز بدهند و دو روز ندهند و همين است طريق دادن بول شتر .
حكيم شريف خان در حاشيهء شرح اسباب مىنويسند كه يك بار عوض شير شتر هنگام فقدان او بول شتر در استسقا استعمال كنانيدم و كثير النفع يافتم .
طريق دادن ماء الجبن از شير شتر
كه نافع استسقا است .
بگيرند شير شتر يك نيم رطل و در ديگ بجوشانند و يك نيم اوقيه سكنجبين بزورى حار يا معتدل حسب مزاج در آن اندازند و از چوب انجير پوست جدا كرده خراشيده كوفته بر هم زنند و از آتش فرود آورده سرد نمايند پس از پارچهء دو ته صاف كرده آب آن را بگيرند و در يك رطل آب يك درم نمك اندرانى و پنج درم تربد سفيد كوبيده داخل كرده باز بجوشانند و كف بردارند و صاف كرده ثلث رطل از آن بياشامند و هر روز اندك اندك بيفزايند تا به يك رطل آيد و استسقا كه با حرارت باشد مانند زقى در آن وقت از شير بز و خر اولى است .
طريق نوشيدن آب كاسنى سبز مروق
و آب عنب الثعلب سبز مروق كه در امراض جگر مستعمل مىشود .
بگيرند برگ كاسنى سبز و بر پارچه مسح كنند و غسل ندهند و كوفته آب بيفشارند و در ظرف قلعىدار انداخته بر آتش خفيف گذارند تا مثل شير بريده شود باز صاف نموده به كار برند و تركيب دادن و قدر شربت آنها مانند شير شتر است مگر مسهل مغز فلوس به طورى كه در ماء الجبن مىدهند در اين هم مىدهند و همين است تركيب ساختن و دادن آب بارتنگ سبز كه در استسقا يا اسهال مىدهند مگر بدون مسهل دهند .
اقوال بعض اطبا :
[ قرشى و سديد كازرونى ]
قرشى و سديد كازرونى مىنويسند كه مصابرت به رجوع و عطش بر مستسقيان واجب است .
و اگر ترك نان ممكن بود احسن و اولى است بهر آنكه نان مسدد است و الا بر اندكى از نان خشكار يعنى سبوسدار كه نيكو پخته باشد اقتصار نمايند و اغذيهء غليظه مثل هريسه و كله و بهطه كه آن از برنج با شير و چيزى شيرين مثل خرما و دبس يعنى عصارهء رطب اى خرماى تر مىپزند و اغذيهء لزجه مثل پايچه كه آن مسدد به لزوجت است ترك كنند و از امتلا البته اجتناب ورزند زيرا كه اعضاى تدبير غذا در ايشان ضعيف مىباشند پس در تضرر به امتلا شك نيست و استعمال مائيات كم كنند حتى كه ديدن آب روشئى مائى مضرست .
و اگر چاره نباشد قدرى آب بعد هضم غذا نزديك فرط عطش استعمال نمايند و رياضت محلله و سوارى جهاز و تعريق به نشستن در آفتاب بلكه در تنور گرم سر خود بيرون داشته هنگام كثرت مائيت و عدم تب ورم در احشا و مَسكن نزديك درياى شور و غلطيدن در ريگ و اندفان در آن و هجرت به سوى ملك حجاز لازم گيرند و گاهى بدل اندفان در ريگ نمك سوده نيم گرم مىكنند و اعتنا به اصلاح كبد و ادرار بول ايشان كنند و تعديل اجابت طبع در لينت و قبض بهتر از افراط در هر دو است اشربهء آب كاسنى سبز و سكنجبين بزورى و قرص زرشك صغير اگر در اينجا حرارت باشد و الا آب باديان يا آب كرفس مخلوط سازند .
و بدان كه تدبير اولى در اين علاج آن است كه گاهى شربت مسكن بنوشند اگر حرارت باشد و گاهى شربت ملطف بر اين ترتيب كه يك روز آب كاسنى با سكنجبين بنوشند و يك روز آب باديان مخلوط به آب كاسنى و يك روز آب كرفس به عصارهء برگ ترب و گاهى سه استار بول بز به مثل آن آب عنب الثعلب و آب كاكنج مىنوشانند .
و ساهر گفته كه اكثر ديدهام كه صاحب استسقا از آب برگ ترب به سكنجبين خلاصى يافت و شربت دينار يا شربت اصول به سكنجبين بزورى و قرص انبرباريس و قرص ورد يا عصارهء غافث و در بعض اين اشربه به مقتضاى حال و وقت بدهند .
و اگر ترياق فاروق هر روز قدر حمصه استعمال نمايند در بيست و يك روز صحت يابند چنانچه بعضى اطبا تجربه كردهاند .
و همچنين مثروديطوس نافع است و شير شتر اعرابى كه شيح و قيصوم چريده باشد و خصوصاً هر گاه عوض غذا و آب همين استعمال كنند خيلى سودمند است
و جماعتى از مستسقيان در بلاد عرب رسيدند و عوض غذا و آب شير شتر خوردند و از استسقا شفا يافتند و كذلك بول شتر و بز اعرابى كه مفتحات و مقويات كبد و احشا مثل شيح و قيصوم و كرفس برى و غيره چريده باشد و اقراص ماذريون مشكور است .
مسهلات ريوند به سكنجبين از نيم درم تا يك درم .
و مسهل صفرا پوست هليلهء زرد و ريوند و افسنتين هر واحد نيم درم و كذلك ريوند به آب