ابتدا كند و با آن طبيعت قبض باشد و سائر علامات ورم حار پديد آيد سببش ورم بود .
و اگر رنگ مائل به سبزى و سياهى بود و سابق امراض در طحال و عدم سقوط اشتها باشد استسقا از مشاركت طحال بود .
و ايضا اگر علامات امراض معده يا سدد ماساريقا و يا علل كليه يا مثانه يا رحم يا امعا يا ريه و حجاب يا مقعد دريافت گردد استسقا به مشاركت همان عضو باشد
علاج كلى اقسام استسقا
تقليل غذا كنند و حتى الامكان اكتفا بر آب يخنى نمايد و از جنس حبوب و آب منع كنند و به ضرورت برنج مجوز است و عوض آب بر عرقيات قناعت نمايند و عرق عنب الثعلب يا عرق باديان اندك اندك بنوشند و اگر نتوانند آب آهنتاب و نقرهتاب و طلاتاب دهند .
و گويند كه اگر شش بار از آهن و پنج بار از طلا و چهار بار از نقره آب را داغ كنند نفع بود و قدر آب در تمام روز زياده از سه چند غذا نشايد و مقدار غذا ششم حصه از حال صحت بايد و از كوزهء تنگ ماشوره به مص بنوشند و دبيد الورد يا دواء الكركم همراه شيرهء عنب الثعلب و شيرهء تخم كشوث به شربت دينار يا گلقند يا شربت بزورى خورند .
و اگر برودت زياده باشد شيرهء باديان و تخم كرفس افزايند .
و اگر حرارت باشد شيرهء تخم كاسنى اضافه كنند .
و اگر سرفه بود شيرهء اصل السوس داخل كنند و از عنب الثعلب خشك مغز فلوس سنبل الطيب در آب عنب الثعلب سبز سائيده ضماد كنند و جدوار بنفسجى در آب عنب الثعلب طلا نمودن نيز از براى تهبج و استسقا نافع بود و رياضت و تعريق و اندفان در ريگ و سفر به طرف جبال به صاحب استسقا بسيار فائده مىكند و تضميد با پشك بز و سرگين گاو و بورهء ارمنى و سركه براى هر سه قسم استسقا نافع بود .
و اگر به استسقا حرارت باشد قرص زرشك يا كلكلانج بارد همراه آب كاسنى سبز مروق و آب عنب الثعلب سبز مروق به شربت بزورى يا سكنجبين بزورى بايد داد و عصارهء زرشك و راوند با سكنجبين و آب انار در صورت حرارت هم مجوز است و شيرهء خيارين و تخم كاسنى و تخم خربزه و زيره سفيد در استسقا كه با تب باشد مىدهند و در استسقا قبض بهتر از اسهال بود .
و اگر در آن اسهال هم باشد آب بارتنگ سبز مروق با رب به شيرين و بارتنگ مناسب بود اگر در اين امراض حاجت تنقيه شود بعد نضج از مسهل بلغم تنقيه كنند و يا باديان تخم كرفس تخم كاسنى و بيخ هر سه و اصل السوس مويز منقى انجير زرد انيسون تخم كشوث بيخ اذخر پرسياوشان برنگ كابلى ريوند چينى جوشانيده با گلقند دهند .
و اگر حرارت باشد تخم خيارين عنب الثعلب گل سرخ زرشك عوض ادويهء شديد الحرارهء داخل كنند و بعد نضج سناى مكى هليلجات تربد زنجبيل غاريقون مغز فلوس شكر سرخ روغن بادام اضافه كرده مسهل دهند بعد تنقيه تدابير مذكوره به كار برند .
و حب استسقا نيز منقى و مفيد اقسام او است و كذا حب هندى به نسخه علاج الامراض نافع و بعد استحكام مرض شير شتر بنوشانند .
و بدانند كه در اين مرض از آب سرد و حموضات و اشياى رطب مطلقا احتراز كنند .
و ايضا از جمله فواكه تر اجتناب نمايند مگر انار كه بالخاصيت مفيد است و تقويت معده و اصلاح كبد و عضو مشارك واجب است و اعتدال ميان لين و قبض مناسب بود و ريوند به آب كاسنى يا سكنجبين ملين است و شربت حب الآس با لك و طباشير قابض و فصد شديد الضرر است و مدرات غير معطش جيد بود و هر دوائى كه در استسقا به كار برند بايد كه در سحق او مبالغه كنند تا قوت او زود به جگر رسد و از معاجين ترياق فاروق و مثروديطوس و دواء المسك حلو و مر و معتدل مفيد است .
و دبيد الورد در اين مرض نافع ترين اشيا است و همواره معمول و بايد كه معاجين كبار قبل تنقيه خصوصاً ترياق و مثروديطوس اصلًا ندهند .
و حكيم عابد نوشته ديديم كه بعض اطباى زمانهء ما ترياق پيش از تنقيه خورانيدند و مريض قبل از روز سوم بمُرد .
و گويند كه حندقوقى را خاصيت عجيب است و كذلك فرفيون .
و اگر بر غذاى يك وقت اقتصار كنند صوابتر باشد .
و اگر مرتبهء ديگر مضطر گردد به مويز و انجير يا به اندك پسته و بادام و فندق دفع كنند و اغذيه به گوشت تيهو و دراج و چوزهء مرغ و امثال آن دهند و شوربا اگرچه از رطوبت مائيت خالى نيست ليكن بر معده سبك بود و گاهى برنج و دال مونگ يا گوشت پخته و يا صرف برنج يا گوشت پخته و گاهى برنج جدا پخته با شورباى گوشت و اندك از جرم آن مىدهند .
و اگر در اينجا تب باشد ترك لحم اولى است و از بقولات برگ كاسنى و عنب الثعلب و شلجم و چقندر است .
و اگر آب را بجوشانند تا ثلث بماند و بجاى آب دهند جائز بود و آنجا كه استسقا است و تشنگى مفرط بود عوض اشياى گرم بر نوشيدن عنب الثعلب و تخم كاسنى قناعت كنند و بنوماش با مغز بادام تناول نمايند و جهت تليين اين مطبوخ خورند سناى مكى هفت درم هليلهء كابلى هليلهء آمله هر يك پنج درم بنفشه نيلوفر تخم كاسنى هر يك سه درم مويز منقى پانزده درم و آلو سياه و عناب هر يك ده عدد سپستان بست عدد فلوس خيارشنبر و ترنجبين هر يك ده درم و آن را كه خيارشنبر تنها عمل نيك كند فلوس او با شيرهء كاسنى نافعترين مسهلات است پس عرق گاؤزبان عرق كاسنى گلاب هر يك ده درم با نبات يا اشربهء مناسب بياشامند و بعد از تنقيه آب كاسنى و سكنجبين دهند تا كه حرارت زائل شود .
و انفع اشيا در هر قسم اغتسال به آب كبريتى و نطرونى و مانند آن و تعريق است و هر استسقا كه به مشاركت افتد چنانچه از ورم يا ضعف طحال يا از برودت ريه يا به شركت گرده يا معده يا رحم يا احتباس خون يا مغص يا زحير يا وجع پشت يا مشاركت حجاب يا حرارت جميع بدن بايد كه با وجود تدابير استسقا در ازالهء آن نيز توجه فرمايند بدانچه در مقام هر يك مذكور است و برخى از آن در استسقاى لحمى نيز مسطور گردد .
و هر گاه در استسقا دوا سود ندهد داغ دهند بر پنج جاى يكى بر فم