و از چين مىآورند و قبض بسيار دارد برگ عليق عسالج درخت انگور هر يك دو درم همه را كوفته و آنچه قابل گداختن است آن را گداخته مجموع را به آب عليق و آب برگ زراوند و اندكى شراب قابض سرشته ضماد كنند بر موضع فتق و بر خصيه تا بچسپد .
و اگر خوب نخسپد بايد كه سريش و سريشم ماهى را زياده كنند و به آن قدرى برزقطونا اضافه كنند و به قول اهل هند بهروزه خشك باريك سائيده در آب افيون حل كرده بر پارچه طلا نموده بر خصيه چيند و تا يك پاس در آفتاب بدارند و تمام روز و شب نهاده دارند و صباح آن را به آهستگى جدا نموده ديگر بچسپانند همچنين مكرر به عمل آرند تا همگى روده به بالا رود و خصيه بر هيئت اصلى باز آيد و ضماد ايلوه گوگل بول سرخ آنبه هلدى هر واحد ماشه سريش دو ماشه نيز مفيد و گاهى افيون زردهء تخم مرغ عوض سريش مىكنند و مغز تخم بيدانجير پنبه دانه كنجد تخم معصفر گل نيسو هر يك چهار درم زردچوب زنجبيل هر يك مثقال به روغن بيدانجير پخته بعد رد كردن روده ضماد نمودن و به رفاده بستن نافع است .
و اگر پوست بيخ پلاس در سايه خشك كرده باريك بسايند و بيخته هفت ماشه به آب تازه خورند كلانى خصيه را نافع بود و براى درد نافع بود و براى درد ناف كه بى جا شده باشد نيز نافع .
و ايضا كندر به آبرنگ خشت كهنه مساوى كوفته بيخته دو درم با روغن گاو بخورند اگر روز اول قى آيد خصيه بالا رود و اين طبيخ نيز نافع نسنق نوشته تخم ورد پنج درم در سى و دو درم آب بجوشانند تا چهارم بماند صاف نموده ده درم روغن گاو آميخته نيم گرم استاد شده بنوشند .
و ايضا سهاگهء بريان شش سرخ سائيده يا قند سياه كهنه سه حب سازند و يكى هر صبح خورده بالاى آن قدرى روغن زرد بنوشند و غذا ماليدهء بى نمك .
و ايضا براى فتق و ورم خصيه برگ نرم بهى دو سه عدد در سه پاو آب بجوشانند چون بكپا و ماند صاف كرده به اضافهء قدرى نمك بنوشانند و در سه روز فائد شود .
اقوال حكما :
[ سويدى ]
سويدى مىنويسد كه شرب برگ خشك او ناب انجيل صغير مثل غبار سوده سه درم و كذا طبيخ آن در فتق مجرب است و كذا ضماد صمغ عربى و صبر و آس و كذا ضماد دمالاخوين و كتيرا و صمغ عربى و زردورد با قماح آن و كذا ضماد ماش مقشر و حضض مكى و كذا ضماد و بق و مازو سبز و كذا شرب عنبر خام در شير تازه حل كرده به اطفال و كذا بزر رشاد هشت درم باريك سائيده در صوف ارنب هشت درم و عسل خالص نيم رطل شامى آميخته در بست روز بخورانند .
و بايد كه در اين ايام مريض بر پشت خوابيده ماند و پايهاى او بنلد ماند و فتق به رفاده بسته دارد و ساكن ماند .
و هم او گويد كه ضماد خراطين و يا مغرهء عراقى و عذبه و يا برگ سرو در غرى السمك محلول سرشته و يا كمات خشك باريك سائيده به غرى السمك محلول در سركه سرشته و يا حضض و شب يمانى و يا پوست انار و كندر و يا آرد جو مثل آن سريش و يا اشق و سماق و يا حنا يك جزو و گل حرف نيم جزو و يا كندر و شب و يا مازو و شراب و شرب راوند به تكرار و كذا قيصوم يك قبضه در سه رطل آب انداخته يك شبانه روز در تنور بگذارند هرگاه يك رطل بماند بنوشانند و تا عصر غذا ندهند و تا سه روز به عمل آرند و كذا در شراب ريحانى يك ساله دو درم زراوند آميخته و كذا عصارهء لحية التيس خشك سوده و ضماد و شرب طرفا و كذا كاسنى دشتى و كذا پودينه و كذا مثانهء بز نر خشك كرده سوده و در آن دارچينى و قرومانا آميخته هر واحد نافع فتق است و براى فتق صبيان زراقهء بول سنگپشت يا خون او به اندك مشك در احليل و كذا ضماد بيضياو و كذا نشاندن در طبيخ سنگ پشت مهرا پخته به تكرار و كذا ضماد خون سام ابرص مفيد است .
و گفته كه ضماد بزرقطونا مثل غبار سوده و كذا جوز السرو كوفته بيخته به غرى السمك در سركهء محلول سرشته و كذا مقل ازرق محلول به آب دهن روزه دار يا مخلوط در غرهء فول و شرب و ضماد ايرسا هر واحد نافع قيلهء عبيان است و برگ ابهل و جوزا و مساوى هر روز دو درم تا مدت چهل روز خوردن و كذا بيخ و برگ بنطافن و ضماد فيروزه و كذا انجير و خردل و كذا شونيز و قطور روغن زنبق در ذكر هر واحد نافع قيلة الامعا است .
[ مسيحى ]
مسيحى گويد كه اگر فتق از نزول روده يا ثرب به كنج رانها به كيسهء بيضتين باشد معالجهء او به اين طور كنند كه مريض را بر پشت بخوابانند و پاى او بردارند تا آنچه نازل شده به موضع خود رجوع كند پس جوز السرو و اسعد و مرزنجوش و مازو و اقاقيا و كندر و مرو صمغ به غرى السمك آميخته بر موضع فتق گذارند و به عصا به قوى بندند و حتى الامكان وا نكنند و براى نزول معا به سوى كيسهء انثيين اين هم نافع است كه اول به مكان او رد كنند پس تضميد به ضماد متخذ از ادويهء قابض و مشد و استرخا نمايند مثل جوز السرو و اقاقيا و عصارهء لحية التيس و پوست انار و صبر و مر و انزروت و مصطگى و قشار كندر و مازو خام و سماق و گلنار و آس و شب و صمغ و قرظ و طراثيث و بدان ادويهء كاسر رياح مثل ابهل و زيره و حنا و آنچه التزاق نمايد مثل دبق و غرى السمك مخلوط سازند و اين ضماد نيز براى نزول معا نافع اشق كندر صبر و بق هر واحد سه درم