نيم رطل بغدادى سنگتاب كنند تا به نيم باز آيد و سه اوقيه آب انار ميخوش با وى بياميزند و چند روز به ناشتا اين بخورند و وقت خواب دو اوقيه آبغوره و يك اوقيه آب انار ترش به اندكى شكر بدهند و اگر آبغوره تنها بى شكر دهند روا باشد .
و اگر طباشير تخم حماض و گل سرخ با وى آميزند همچنان كه با دوغ مىآميزند جائز بود .
و اگر متحمل اين ترشىها نباشد هر بامداد اين سفوف طباشير با يك اوقيه آب سفرجل دهند تخم حماض بريان اسپغول بريان صمغ عربى بريان گل ارمنى طباشير مساوى سواى اسپغول همه را بسايند و به كار برند و كشكاب از كشك جو بريان و جاورس مقشر پخته به روغن گل و بى روغن گل سودمند بود و طعام چوزهء مرغ و پايچهء بره به آب سماق يا آب اناردانه پخته دهند به جاى آب شربت انار ساده به آن آميخته بنوشانند و ضماد از سبزى كه بر سر آب ايستاده بود به تازى طحلب گويند و كدو تر و آرد جو و گلنار و گل سرخ و مازو و صندل و رامك و پست انار به آب سيب ترش و آب مورد سرشته بر شكم نهند و موم روغن كه از روغن گل و موم سفيد سازند و آن را به آب برگ بارتنگ و آب برگ خرفه و آب انار ترش و آبغوره بياميزند بر شكم مالند .
و اگر مواد بسيار باشد و قى ممكن بود سخت صواب بود و خصوصاً بر ناشتا به آب گرم و سكنجبين .
و اگر بر ناشتا قى نتواند كردن اول كشكاب بسيار پس آب گرم و سكنجبين خورد قى كنند و بعد قى هر بامداد نيم رطل دوغ گاو به اين سفوف الطين بدهند گل ارمنى گل مختوم طباشير كهربا گل سرخ هر يك برابر شربتى سه درم .
[ ابن الياس و خجندى ]
ابن الياس و خجندى گويند كه فصد كنند اگر احتياج آن باشد و قوابض مطفيه از سفوفات و از اغذيه و سفوفات و اشربهء قليل الحموضت يا بىحموضت خورند و حقنههاى مبرده به كار برند و هر صباح رب آس ده درم به يك مثقال قرص طباشير قابض و يا مثقال قرص گلنار برب به ميخوش يا شيرين بنوشند و يا سويق جو چهار درم به رب سفرجل ده درم يا تخم ريحان و بارتنگ و تخم مرو و صمغ عربى هر واحد درم بريان كرده به گلاب آميخته و به روغن گل چرب كرده بخورند .
و يا بگيرند صمغ عربى و گل ارمنى هر واحد درم بريان كرده با شيرهء تخم خرفه سه اوقيه به شربت آس شيرين كرده بدهند .
و اين قرص نافع اين علت است طباشير سفيد گل سرخ نشاسته صمغ عربى تخم حماض هر يك پنج درم همه را باريك سائيده به لعاب اسپغول سرشته قرص سازند شربتى يك مثقال .
و ايضا بگيرند گلنار و عصارهء لحية التيس هر واحد سه درم و گل ارمنى و تخم حماض هر واحد چهار درم و كوفته بيخته به آب سماق يا به آب آس تر سرشته قرص سازند شربتى از آن يك مثقال با ده درم رب آس .
و اين ضماد نافع است صندلين رامك حضض پوست خشخاش گل ارمنى اقاقيا مساوى سائيده به آب شاخ انگور يا به آب آس رطب يا به آب حى العالم سرشته ضماد كنند و غذا جاورس و برنج بريان به مغز بادام اگر با آن تب باشد و الا به لحوم طيور فاضله كباب كرده و سويق غبيرا و سويق كنار نافع است .
و ايضا تناول حب الآس رطب مفيد .
و يا بگيرند شاهبلوط و حب الآس هر واحد پنج درم گشنيز خشك بريان تخم حماض هر يك چهار درم و كوفته بيخته سفوف سازند و صبح و شام هر مرتبه يك مثقال بخورند و از اثمار نافعه براى او شاهبلوط و حب الآس و غبيرا و زعرور است و تفكه به سفرجل و امرود و سيب كنند .
و اگر سبب او خروج بثور در سطح خارج امعا باشد علاجش قريب از علاج نوع اول است .
و چون ماده بسيار باشد و قى سهل بود هر دو نوع را نافع بود .
و اگر مريض متحمل ترشى باشد شرب يك رطل دوغ ترش از دسومت او صاف كرده به سنگريزه يا آهن داغ نموده و بر آن بزر ورد و تخم حماض و طباشير هر واحد نيم درم پاشيده نافع است و بدل آب شربت انار ممزوج به آب يا به عرق كاسنى و عرق لحية التيس دهند و ضماد و قيروطى همان است كه در قول سيد جرجانى گذشت .
[ ابو الحسن طبرى ]
ابو الحسن طبرى نوشته كه تبثر سطح خارج امعا را جالينوس ذكر نكرده پس اگر قاروره زائد بر حرارت طبيعيه باشد علاج به فصد و تسكين حرارت به لزوم ماء الشعير نمايند و اغذيهء مبرده مثل قطف و كاسنى مسلوق و كاهو و مزورات متخذ به سركه و آب حصرم و آب سماق دهند و فكر اسهال نكنند و تضميد احشا به اين آبها كنند آب جرادهء كدو آب شاخ بيد و برگ آن و برگ اسپغول و برگ بارتنگ و عصى الراعى و حى العالم برآورده در آن پارچه آلوده بر شكم و پهلوها گذارند قبل از غذا و از دخول حمام البته منع كنند .
و اگر ارادهء استحمام باشد به آب سرد نمايند سيماً اگر زمان تابستان باشد و هوا حار و در موضع بارد و هوا نشينند و علامت قرب منتهاى اين مرض زوال الم و ظهور شبيه به حكه در جلد شكم است حتى كه عليل آن را بخارد و واجب نيست كه از دست بخارد و بر احشا و پوست شكم قبض كند كه اين گاهى تا امعا برسد و قرحه آن كند بلكه دست خود بر شكم بگرداند كه گويا دلك خفيف اين موضع مىكند و بعد فصد عرق پهلوها به روغن گل منفعت بين نمايد
و ابو ماهر موم روغن رقيق به اندك موم ساخته و بر آن قدرى مرداسنگ مغسول انداخته دائم بر پهلوهاى او و جلد شكم مالش مىفرمود و خصوصاً در مريض كثيف الجلد سخت بدن و مريض نفع ظاهر مييافت .
و علاج بثورى كه در باطن امعا ظاهر شود اين است