[ جلد چهارم ]
[ مقدمه ]
بسم الله الرحمن الرحيم بعد الحمد و الصلاة ، جلد دويم و سيم كتاب مرآة البلدان ناصرى كه به مناسبت لغت تهران به شرح مآثر و سير و نشر نقاوهء آثار و بث خلاصهء اخبار ايام معدلت و شهور و سنين تاجدارى و نصفت خسرو عادل مؤيد ولىنعمت باذل ممجد يعنى به سى و دو ساله تاريخ سلطنت و شهريارى اعلى حضرت شاهنشاه جمجاه پادشاه رعيت پناه صاحبقران معظم ظل الله ممدود ناصر الدين شاه قاجار لازال ملكه مادامت القرون و الادوار مستندة به توالى الليالى و النهار مختص و مخصوص آمد و موسوم به « مآثر السلطان » گرديد آن را حشو مليح فرض ننمايند و حمل بر تغيير موضوع نكنند .
چه در ضمن آن فرخنده نگارش ، اولا توفير و تفاوت موقع و هئيت جغرافيايى حاليهء دار الخلافهء باهره از تجديد ابنيه و احداث عمارات عاليه و خيابانهاى منظمهء داخل و خارج بلد و تكثير باغات و اجراى قنوات و تبديل وضع قديم شهر به طرح جديد و توسيع آن و بناى ديور و قصور رفيعه به جهت تشكيل دوائر معظمهء دولتى و سربازخانههاى عديده و ساير اماكن نظامى و غيرها معلوم شود و ثانيا در طى گذارش اسفار ميمنت آثار همايون از بلاد و امصار و قرى و قصبات و تلال و جبال و صحارى و برارى به تقريب ، ذكر و تنبيهى رفته كه در عالم جغرافيائى همان را وقعى عظيم و مقامى محمود است . مولوى تغمده الله برحمته فرمايد :
خوشتر آن باشد كه سر دلبران * گفته آيد در حديث ديگران
اما تدوين تاريخ اين عهد فيروزى مهد ، صاحبان درايت دانند كه ضبط اين مطالب عموم خلايق را تا چه مايه سودمند است و نتوان گفت تاريخ عصر معاصرين را كه خود ناظر آن سوانحاند به چه كار آيد و چه بر علم ايشان افزايد . زيرا كه در مجالس به كرات با حضور نگارنده از وقايع عمده از قبيل شكست لشكر خوارزم به دست سپاه منصور و فتح هرات و توسيع شهر