قله بزرگ مغارى نمايان است كه از ميان مغار ، چيزى پيدا و محسوس است معلوم نيست چه باشد . از قرارى كه مذاكره مىكردند مير رضائى نام از طايفهء مير بلوچ زهى در هفتاد سال قبل از اين از يك سمت به بالاى كوه رفته و طناب بلند و محكمى بر كمر يك نفر بسته او را بهسمت مغاره پائين نموده تا مقابل مغاره رسيده . چون طاق طبيعى بالاى مغاره پيش آمده نتوانسته خود را به مغازه برساند و آن شخص مذكور ساخته كه چند خمره در آنجا ديدم از عهد قديم . مىگويند در پاى كوه مسكوك كهنه ديده و يافتهاند . اعتقاد اهل سرحد اين است كه بايد در آن خمرهها پول باشد و اين بنده هرقدر تفحص و تجسس نمود كه شايد دو سه عدد از آن پولها پيدا شود ميسر نشد و شخصى كه به كوه رفته بود گفتند كه در پنج سال قبل فوت شده است .
كوه ديگر كه مشهور به كوه مورپيچ است و در آنجا معدن دارد و در زمان قديم كار كردهاند و اثر چاه و معدن ظاهر است . ليكن بلوچها نمىدانند چه معدنى است . موقوف به تشخيص اهل سررشته و معدنچى است .
و نيز كوه ديگر ما بين كوه گوگرد و كوه مورپيچ است كه اثر معدن و كار كردن قديم در آن هويدا است . آن هم معلوم نيست كه چه معدن است . اهل معادن و سررشته مىتوانند تشخيص نمايند .
دزك : گرمسير است . هوايش خيلى گرم و آبش ناسازگار است و مشتمل بر مزارع مفصله است : زنگيان ، دشتوك ، پرگان ، شصتان ، بخشان ، هوشك ، بمپشت ، تاكان و در كوشك ، كاپوركان ، دهك ، اسفنده ، كوهك ، ناووغ ، هيتك .
دزك و توابع : قلعهاى از بناهاى قديم دارد كه مسكون است . هشت رشته قنات آباد دارد و سه رشته قنات خراب . و چون در دامنهء كوهستان واقع شده و بسيار زمين سخت و سنگلاخ است زراعت در آنجا صعوبت دارد بدين جهت به تنقيه قنوات خراب نمىپردازند .
زنگيان و توابع : قلعهاى قديم و مسكون است . برخى از عمارات آن مخروبه است و يك رشته قنات دارد كه در جزء همان قنوات دزك است . از قلعهء زنگيان تا قلعهء دزك تخمينا نيم فرسنگ فاصله دارد . اهالى آنجا همه ميان قلعه سكنى دارند .
دشتوك : از بناهاى قديم و در سمت جنوب دزك واقع است . يك رشته
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 442
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٤٤٢