ذرع مربع براى سران و متنفذين ، در اسباب اطاق فرشهاى يك قالب و اندازه كه جهت خود آنها سفارش داده ميشد و در خانههاى شاهزادگان نشيمن گاههائى از مبلهاى منبت كار روسيه و ميز و عسلى وسائل اروپائى مخصوص تشرف سلاطين و بزرگان و براى خودمانىها اطاقهائى با تشكچه ، مخدههاى در اطراف و زينتآلاتى مناسب خود و تجملاتى چشمگير از چلچلراغهاى چل و پنجاه و شصت و صد و زيادتر شاخهى آويخته و ديواركوبهاى چند شاخه و تابلو ، قاليچههاى گرانبها و جرزكوبهاى زرى و قلمكار و آنچه تحسين و تحير بيننده را برانگيزاند .
در ابتدا اين ابنيه بخاطر نورگيرى « 8 » به صورت يكرو و دورتادور ساخته ميشد كه از پشت بسته و از رو مشرف به حياط ميگرديد و پس از آن يعنى بعد از بازگشت ناصر الدينشاه از سفر فرنگ و شروع ساختمان شمس العماره و عمارت خوابگاه و قصر ( عشرتآباد ) و ( قصر قجر ) كه الهام از قصور اروپائى يافته بود ، ساختمانها در وسط قرار گرفته ، به صورت كلاه فرنگى كه از چهار طرف اشراف داشته باشد درآمد و از همين زمان هم بود كه با ساختمانها و قصور و ابنيهء جديد خانههاى قديمى و از فرم افتادهى بزرگان در معرض بيع و شراى ديگران قرار گرفته طبقات تجار و كسبهى متمكن نيز توانستند با خريدنشان صاحب خانههاى آبرومند بشوند .
در هر صورت ساختمانها جميعا چه به صورت قديم و چه به نقشهء جديد در اثر هواى نامناسب تابستانها و خشكى و گرماى بىاندازهء تهران ناگزير از آن بود كه زير آنها كلا خالى و زيرزمين داشته باشند و اين همان زيرزمينها بود كه با تشكيل حوضخانه و احداث مجارى آب و باد ( بادگير ) « 9 » در آنها آنان را به
هامش
( 8 ) . از آنكه هنوز برق و مثل آنكه بتواند در روز زواياى دور از نور را روشن كند بوجود نيامده بود .
( 9 ) . وسيلهء تهويهء طبيعى كه ذكرش خواهد آمد .