صحايف آن را به آسمان مىبرند
وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ
و كردار شايسته
يَرْفَعُهُ
بر ميدارد آن را بحيز قبول مىرساند و گويند كلم طيب متناول جميع ذكر است از تكبير و تسبيح و تهليل و قرائت قرآن و دعا و استغفار ابو درداء از حضرت رسالة پناه عليه السّلام رواية كرده كه آن تسبيحات اربع است يعنى سبحان اللّه و الحمد للّه و لا إله الا اللّه و اللّه اكبر چون بنده آن را بگويد فرشتگان آن را به آسمان رفع نمايند و به آن تحية حق تعالى گويند و اگر مجرد از عمل صالح باشد مقبول الهى گردد و در حديث آمده كه حق تعالى قبول قول نمىكند مگر به عمل و قبول عمل نمىكند مگر به نيت و قبول قول و عمل و نيت نميكند مگر باصابة سنت چه كلمه طيبه و عمل صالح آنست كه باخلاص تمام از بنده صادر شود و موافق امر الهى باشد از ابن مقنع مرويست كه قول بىعمل مانند طريد بى دسم است و صحاب بىمطر و قوس بىوتر از قتاده مرويست كه كلمه طيبه ذكر خداست و عمل اداى فرايض هر كه به زبان ذكر خداى كند و فرايض ويرا ضايع و مهمل فرو گذارد ذكر از وى مقبول نباشد چنان كه حضرت رسالت عليه السّلام فرموده كه لا يقبل اللّه القول الا به عمل و لا يقبل قولا و لا عملا الابنية و باقى اقوال علما در اين باب حواله بمنهج الصادقين است و بعد از ذكر اهل توحيد بيان حال اهل كفر مىكند بقوله
وَ الَّذِينَ يَمْكُرُونَ السَّيِّئاتِ
و آنان كه مكر ميكنند مكرهاى بد را مراد مكرهاى قريش است نسبت با حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به پنهانى تا ضررى و آسيبى بوى رسانند و آنچه در دار الندوة انديشيدند در بارهء آنحضرت از حبس و قتل و اخراج چنان كه در سورة الانفال گذشت و گويند مراد بمكر شركست يعنى آنان كه شرك ميكردند به خدا كه معظم اعمال سيئه است
لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ
مر ايشانراست عذابى سخت در آخرت و از ابن عباس مرويست كه مراد به اين اصحاب ريااند كه فردا به عذاب اليم و عقاب جحيم گرفتار باشند
وَ مَكْرُ أُولئِكَ هُوَ يَبُورُ
و مكر آنگروه فاسد و بائر شود و از پيش نرود بر خلاف مكر خداى يعنى جزا دادن او سبحانه مگر ايشان را كه باير شد و سمت تحقق پذيرفت كه آن اخراج ايشان بود از مكه و قتل ايشان و ايقاع ايشان در بئر بدر كقوله تعالى و يمكرون و يمكر اللّه و اللّه خير الماكرين و يا امل اهل شرك نفع بايشان ندهد و همه را خاسر و هلاك گرداند و يا عمل ريائى فايدهء بامر ايشان نرساند و فاسد و باطل باشد و بعد از آن عود بدلايل توحيد كرده مىفرمايد كه .
وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ
و خداى تعالى بيافريد شما را يعنى پدر شما را كه آدم است
مِنْ تُرابٍ
از خاك گويا شما از خاك مخلوق شدهايد و يا آنكه مراد ذرية باشد باعتبار آنكه تراب منشاء نباتست و نبات منشاء نطفه
ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ
بعد از آن آفريد شما را