با شبعهاى بسيار پهن بر روى زمين و در اطراف شاخهاى آن غلافهاى بسيار و متراكم بعضى بالاى بعضى شبيه بغلافهاى بنج و ليكن از انها نرمتر و كوتاهتر و اندرون آنها تخمهاى بسيار باريك سياه و ريشههاى آن بسطبرى انكشتي و رنك آن ما بين سرخي و زردى و بسيار تند طعم و منبت آن ريكزارها و كوههاى بي اشجار و اين را بالطيثية الرنيال نامند طبيعت قسم بستاني آن كرم در سوم و خشك در دوم و برى آن در هر دو كيفيت از ان زياده
* افعال و خواص و منافع آن
بستاني آن جهت تحليل و انضاج اخلاط غليظه و رفع اورام و سموم و مغص و رياح بيعديل ضماد برك مطبوخ آن جهت رفع اورام بلغمى و برودت آن مجرب دانستهاند و طلاى مطبوخ ممزوج آن با آرد جو جهت جمره نافع و نيم درهم از بيخ و تخم برى آن جهت درد احشا و رياح غليظ و كرم معده و قولنج ريحي و يك درم آن جهت كزيدن عقرب و سموم قتاله مجرب و كويند خوردن و ضماد نمودن آن انثيان را كوچك مىكرداند و وجع مفاصل را مفيد و چون با شيح بالسويه و جند و كندش از هريك مثل نصف آن حب سازند و هر روز دو درهم آن را بنوشند رياح انثيين را زائل كند و مداومت به آن بيضتين را بالكل دفع نمايد مضر رئه مصلح آن صمغ عربي مقدار شربت آن از نيم مثقال تا دو درهم بدل آن مثل آن خولنجان و نصف آن اسارون و سدس آن قرومانا و در صباغي بدل آن عصفر و مستعمل در طب بيخ و تخم آنست
* اسود سالنج *
نام مار سياه است و بهندى كالاناك نامند
* طبيعت آن
در آخر سيوم كرم و خشك و در غايت تجفيف
* افعال و خواص و منافع آن
كفتهاند آنچه در هنكام بودن آفتاب در برج حمل خصوص از دهم تا آخر صيد نموده باشند نشايد استعمال آن جهت شدت قوت سميت آن زيرا كه حمل از بروج ناريه است و بسبب شدت كرمي آن را برج ملتهب مىنامند پس اعمالى كه در ان كرده شود نيز حرارت را در انها تاثير بسيار است قطو و پوست مطبوخ آن در شراب جهت درد كوش و مضمضه بدان جهت درد دندان و روغنى كه در ان دندان مار و سر و زهرهء آن جوشانيده باشند جهت جذام و ثآليل سريع الاثر است و تعليق دندان آنكه در حالت حيات آن كنده باشند و بدستور تعليق دل آن جهت رفع تپ ربع نافع و اطهورس و ذى مقراطيس كفتهاند كه چون شكم آن را از سر تا دنباله شكافته احشاى آن را بيرون آورند و از شاهسفرم خشك كه به آب خيسانيده نرم كرده باشند مملو ساخته محل شق را دوخته در آتش بياويزند تا پخته شود پس آن شاهسفرم را برآورده بر برص تازه ضماد نمايند و يكشبانهروز بكذارند پس باز كنند مجرب و امين الدوله از محمد بن احمد نقل مىكند كه استعمال زهرهء مار در هيچ امر نشايد كه از سموم قتاله است و تعليق شاخ مار شاخدار جهت تب غب مؤثر و تعليق سلخ الحيه كه عبارت از پوستي است كه هر ساله مار مىاندازد بر ورك زنان موجب سرعت ولادت و بخور آن مسقط جنين و مجفف دانهء بواسير و تخم مار را چون با سركه و بورهء ارمني سائيده طلا كنند جهت رفع برص تازه مجرب دانستهاند و اكتحال پيه آن مانع نزول آب و دهن و رماد طبيخ آن در قرابادين ذكر يافت
* فصل * الالف مع الشين المعجمة *
* اشترغار *
بضم همزه و سكون شين معجمه و ضم تاى مثناة فوقانيه و سكون راى مهمله و فتح غين معجمه و الف و راى مهمله و صاحب برهان قاطع بزاى هوز در آخر قيد نموده معرب اشترخار است و تاويل آن بفارسي شوك الجمال است و عربان زنجبيل العجم و زنجبيل الفارس خوانند و محروث نيز و بيوناني فرافيون و آثاريون بثاى مثلثه نيز و اهل مصر لحاح و بهندى اونت كتاره نامند
* ماهيت آن
نباتى است شبيه بباد آورد و كل آن زرد و سفيد و خارهاى