بدان كه « مُخاط » ، عبارت از رطوبت غليظى [ است كه ] از دِماغ به بينى « 1 » مندفع مىگردد و اخراج مىيابد . و اين ، منقِّى فضلات دماغيه و امان بخشنده از صَرع و سكته و صُداع و شَقِيقَه و نَزلَه و زُكام و اكثر امراض دماغيه ، مانند سرفه و سلّ و اسهال و ثقل سر و بدن و سستى اعضاء و غير اينهاست .
و جناب اقدس الهى به حكمت بالغه ، انف را مدفع فضول دماغيه قرار داده و تا جارى است ، بدن صحيح و سالم است و چون محتبس گرديد ، امراض مذكوره حادث مىگردد . پس بايد كه قبل از حدوث ، جهت حفظ صحّت متوجّه اندفاع آن گردند ؛ و خصوصاً در كسانى كه اخلاط غليظه در دماغ ايشان بسيار و مرطوبُ البدن باشند .
بهترين تدابيرِ آن ، آن « 2 » است كه سر و گردن بپوشند . و سَعُوطات به عمل آورند ؛ كه عطسه آورد به مانند : كُندُش و فلفل و خَربَق و عَرطَنيثا ، « 3 » نرم سوده سَعُوط نمايند . و اين از سَعُوطات قويه است و موادّ غليظهء كثيره را ترقيق داده مندفع مىگرداند . و يا به سعوطات ديگر كه در « قرابادين » ذكر يافت ؛ هر يك به حسب احتياج .
و يا سر را به بُخار طبيخ « 4 » بابونهء كوهى و مرز نجوش و اسطوخودوس و مانند اينها و يا بخارات ديگر كه در « قرابادين » ذكر يافت ؛ و يا بُخار شير و يا نبات كه در آتش انداخته دود آن را بگيرند . و « 5 » چادرى بر سركشند كه بخار اينها خوب به سر و دماغ برسد . بُخار سركه به تنهايى و يا آبِ با سركه ممزوج ، محرور صفراوى مزاج را مفيد است .
هامش
( 1 ) . الف : ( به بينى ) حذف شده .
( 2 ) . ب : ( آن ) حذف شده .
( 3 ) . الف : ارطنيسا .
( 4 ) . الف : طبخ .
( 5 ) . الف : كه .