طبيعى ، و مسهل سودا بود ؛ و چون در دهان نگه دارند ، بوى [ بد ] دهان و درد دندان را زايل گرداند ؛ و چون در خانه بخور كنند ، موزيان همه بگريزند و باز نيايند ؛ و چون به عسل آميخته ، ميل كنند ، وجع الورك و عرق النّسا و فالج و صرع را نفع دهد ؛ و شربت از او يك درم است . مضرّ است به دل ، و مصلحش فوتينج و گويند سنبل الطّيب و نبات ، و بدلش شيطرج و راسن است .
زرّين درخت
: درخت اترج است . چون آب برگش با قدرى گلاب رغبت نمايند ، عرق النّسا و عسر البول را نفع دهد و خون بسته از مثانه بيرون آرد و گزيدگى جانوران را سودمند آيد ؛ و مضرّ است به مثانه ، و مصلحش آب حبّ الآس است ، و گويند بلوط ، و بدلش به وزن آن قنطوريون رقيق ، و گويند به وزن آن تخم خيارزه ، و گويند نيم وزن زعفران ، و گويند به وزن آن حبّ الاترج است .
زراوند مدحرج
: به پارسى زراوند گرد گويند . گرم است در دويم و خشك است در سيوم . چون دو درم از او ميل كنند ، دفع اخلاط بلغمى و سوداوى كند و فواق و نقرس و وسواس و صرع را نفع دهد ، و ورم سپرز و درد پهلو را سودمند آيد ؛ و شربت از او يك مثقال تا دو درم است ؛ و مضرّ است به سپرز ، و مصلحش عسل ، و گويند مجفّف اعضاست و مصلح وى روغن بنفشه ، و بدلش به وزن آن زرنباد و دو دانگ آن بسباسه و نيم وزن قسط .
زراوند طويل
: به پارسى زراوند دراز و شجرهء رستم نيز گويند . گرم است در سيوم و خشك است در دويم . چون به فلفل و مرّ مكّى و عسل معجون ساخته ، رغبت نمايند ، رحم را از فضول غليظ پاك گرداند و حيض براند و بچه بيرون آرد ؛ و شربتى از او يك درم تا دو درم است ؛ و مضرّ است به جگر ، و مصلحش عسل ، و بدلش شيطرج ، و گويند در تحليل نفخ و رياح شكم و طحال به وزن آن زرنباد و نيم وزن آن انزروت است .
زرشك
: و زرك ، انبرباريس است ، و گفته شد .
زرنيخ
: به هندوى هرتال خوانند . انواع است : زرد و سفيد و سرخ و سبز و تيره . بهترينش زردى بود كه طبقهطبقه بر روى يكديگر باشد و از وى بوى كبريت آيد و به پارسى زرنيخ بدخشى گويند . گرم و خشك است در سيوم . چون به چربى بز طلا كنند ، جرب و سعفه را نفع دهد ؛ و چون بر