« برمىانگيزاند ؛ غريزهء انتقاد را تحريك مىكند ؛ شخص را به تجسسات » « علمى وامىدارد ؛ بناى علم را از هر لحاظ محكم مىكند ؛ دانشمندان » « را وادار مىسازد كه در مطالب علمى و اصول عقايد تجديد نظر كرده » « و به آنها مبانى محكمترى بدهند . هر عقيدهء علمى بمنزلهء شعاع نورى » « است كه به اطراف قضيهء مورد بحث مىتابد . اين اصول عقايد را بوسيلهء » « انتقادات صحيح و منطقى باهم جمع و تلفيق كرده ، و از مجموعهء » « آنها طرح نوينى بريزيد . خلاصه آنكه اصول عقايد و سيستمهاى » « مختلف علمى قديم خدمت بسيار گرانبهائى انجام مىدهد به شرط آنكه » « بررسىكننده معلومات عميق و دقيق از علم قديم و جديد داشته و » « ارزش هر مطلب علمى را بدون اينكه در آن راه افراط و تفريط بهپيمايد » « بداند ؛ و ناگفته نماند كه هيچ علمى از اين كار دقيقتر نيست »
از آنچه ذكر شد چنين نتيجه مىگيريم كه كسانى كه تحولات و تغييرات و سير تكاملى دانش پزشكى را مورد مطالعه و دقت قرار دادهاند ، به خوبى متوجه شدهاند .
كه اغلب اتفاق افتاده است ، دانشمندان دانش پزشكى انحرافات و خطاهائى در ضمن پيشرفت و تحولات تدريجى آن مشاهده كرده و ناچار شدهاند عقايدى را كه يك زمانى مقبوليت عامه داشته و سپس متروك و از قلمرو پزشكى خارج گرديده است مجددا بپذيرند و داخل در مباحث پزشكى نمايند .
دو نمونهء زنده براى اثبات اين مطلب ذكر مىشود :
1 - علم غذاشناسى - اگر بكتب طبى قديم ايران ، مثلا به كتابهاى ابن سينا و زكرياى رازى كه در هزار و هزار و صد سال قبل نوشته شده مراجعه كنيم خواهيم ديد براى انواع مواد غذائى اعم از سبزيجات و ميوجات و حبوبات و بقولات و غيره خواص متعدد داروئى قائل بوده و هركدام از آنها را براى درمان بسيارى از بيماريها تجويز مىنمودهاند . البته اطباى اروپا نيز مدت چند قرن آن عقايد را پذيرفته و به آنها عمل مىكردهاند ؛ ولى پس از آن مىبينيم در قرون 18 و 19 كه
اصول و مبانى نظرى طب سنتى ( گزيده اى از كتاب نخستين ذخيره خوارزمشاهى ) ( فارسى ) — صفحة مقدمه 14
مساهمون: سيد جواد مصطفوى
صمقدمه ١٤