در جزء آخرين قسم يا مجلّد اين كتاب قرار داشته و كتاب باحوال ايشان همچنانكه در صفحهء اوّل نيز خاطرنشان كرده خاتمه مىيافته است ثانيا احوال اصفهبد حسام - الدّوله ابو الحسن اردشير بن حسن ( 567 - 602 ) مخدوم و منعم مؤلّف و ما قبل آخرين پادشاه دودمان آل باوند كه چهار سال بعد از او برافتادهاند در مجلّد سوّم كتاب بوده و چون كتاب تاريخ محمّد بن حسن اسفنديار هم باحوال حسام الدّوله اردشير و پسرش رستم كه در 606 كشته شده ختم مىشود پس مسلّم مىشود كه كتاب اوسه مجلّد بيشتر نداشته و غرض او از قسم آخر كه مخصوص تاريخ آل باوند بوده همين مجلد سيوم است ، گذشته از اين در هيچ جاى كتاب اشارهاى به جلد يا قسم چهارمى نيست و اساسا چون رشتهء مطالبى كه او بتقرير و تشريح آنها خود را موظّف كرده بوده به همان مجلّد سوّم انجام يافته است ديگر نگاشتن جلد چهارمى لزوم پيدا نميكرده است .
اينكه مقدّمهء نسخههاى غير از الف يعنى مقدّمهاى كه ما همان را از ناچارى چاپ كردهايم شامل قسم چهارمى نيز هست در باب : « استيلاى آل باوند دوّم نوبت تا آخر دولت ايشان » خود دليلى است بر تصرّف ديگران در تقسيمبندى اصلى مؤلّف چه علاوهبر آنكه بشرح مذكور در فوق مؤلّف كتاب خود را در سه مجلّد نگاشته بوده موضوع اين قسم چهارم يعنى تاريخ نوبت اخير استيلاى آل باوند بر مازندران تا آخر دولت ايشان نميتوانسته است منظور محمّد بن حسن بن اسفنديار باشد به اين دليل كه آخرين نوبت استيلاى آل باوند در حدود 635 بتوسط حسام الدّوله اردشير بن كينخوار از بازماندگان آل باوند قديم شروع گرديده و آخرين ايشان همان فخر الدّوله حسن است كه در 750 كشته شده و شرح احوال اين مدّت از تاريخ ملوك باوندى همانهاست كه در نسخههاى معمولى تاريخ طبرستان آنها را ديگران از كتاب اولياء اللّه برداشته و به آخر نسخهء محمّد بن حسن بن اسفنديار ملحق ساختهاند و تصرّفى هم كه در تقسيمبندى مقدّمه شده ظاهرا براى رساندن اين منظور بوده است كه نسخههاى تاريخ طبرستان از اين قسمت هم كه به آن عنوان « قسم چهارم » دادهاند خالى نباشد .
در نسخهء الف در اكثر مواضع عنوانهاى مطالب و فصول نيست و گاهى جاى آنها در اين نسخه سفيد است . ما براى روشن شدن مطلب آنها را از نسخ ديگر
تاريخ طبرستان ( فارسى ) — صفحة مقدمهء ناشر 9
مساهمون: عباس إقبال آشتياني
صمقدمهء ناشر ٩