در آن " مىافكندهاند " . « 1 »
اين مادّه و دو نوع از فرآوردههاى آن در بيرجند زياد مصرف مىشد ، به تعبير ديگر مواد افيونى كه در زمان پژوهش ما مصرف داشت سه نوع بود : 1 - ترياك . 2 - شيره . 3 - شيرافكن :
1 - ترياك :
اين واژه در گويش بيرجند " ترياك
taryak
" تلفّظ مىشود و " ترياكى " را " ترياكى
taryaki
" مىگويند . " ترياك " عصارهء طبيعى دانهها و گرزهء خشخاش ( كوكنار ) است كه بىهيچ آميزهاى - تنها پس از " ماليدن " و " ورز دادن " - مصرف مىشود . ترياك را يا " تدخين " مىكردند و دود آن را مىكشيدند و يا مقدارى از آن را مىخوردند .
كشيدن ترياك معمولا با استفاده از ابزارى به نام " وافور " ( بافور
bafur
) و با استفاده از آتش زغال صورت مىگرفت ( چنان كه اكنون هم صورت مىگيرد ) ولى برخى مردم - بويژه روستاييان ، كشاورزان ، ساربانان ، دامداران و كارگران كه امكان استفاده از وافور و ملزوماتش را نداشتند آن را " ارّهكش
arrekas
" مىكردند . « 2 » آنان كه ترياك را به جاى " كشيدن " مىخوردند در مقدار آن اندازه نگه مىداشتند زيرا ترياك سمّ مهلكى است كه اگر كسى به خوردن آن معتاد نباشد و مقدارى از آن را بخورد بيم مرگش مىرود . « 3 »
2 - شيره :
" سوختهء " ترياك را كه در حقّهء وافور جمع مىشود و يا به جدار درونى آن مىچسبد به نسبتى معين با آب شيرين مىجوشاندند و آن مايع رقيق را از يك پارچهء نازك ( صافى ) مىگذراندند و تفالهء آن را مىگرفتند و مايع صافشده را آنقدر مىجوشاندند كه آبش تبخير مىشد و قوام مىآمد و به صورت يك مادّهء بسيار غليظ درمىآمد .
به اين مادّه " شيره
sire
" مىگفتند و آن را با " وافور " يا " چراغ " مىكشيدند و ندرة بعضىها مانند ترياك مقدارى معيّنى از آن را مىخوردند . " نشأه " و تأثير تسكينى " شيره " از " ترياك " بيشتر است .
هامش
( 1 ) .از آن " افيون " كه ساقى درمىافكند * حريفان را نه سر ماند نه دستار" حافظ "
( 2 ) . اين طبقات يك نوع كارد دو تيغه داشتند كه يك تيغهء آن كارد و تيغهء ديگرش اره بود به همين جهت آن را " ارّهكارد " مىخواندند . اينان تيغهء ارّه را روى آتش مىگذاشتند كه خوب داغ مىشد آنگاه مقدار كمى ترياك روى آن مىگذاشتند كه دود مىكرد و آن دود را با يك پاره نى با دهان بالا كشيده فرو مىدادند . اين نوع كشيدن ترياك را " ارّهكش " مىناميدند .
( 3 ) . چون در آن ايّام ترياك در دسترس همه بود كسانى كه قصد انتحار داشتند با خوردن ترياك خودكشى مىكردند .