غيب ظهور نموده حكماء اين بليه را از نتيجه عفونت هوا و كثافت ماء دانستهاند و اهل تحقيق نتيجه « 1 » ذمايم افعال و قبايح اعمال شمردهاند كما قال المولوى فى المثنوى :
ابر نايد از پى منع زكات * وز زنا افتد وباء اندر جهات
در حبيب السير مسطور است كه در آن ايام كثرت ازدحام خلايق خاص و عام چنان بود كه جلگاى سى فرسخ عرض به نظر بيننده يك شهر مىنمود لهذا اگر عفونت هوا پيدا شود دور نخواهد بود و هم از غلبه مردم كه از اطراف و اكناف جمع شده بودند هرآينه هرگونه افعال ناشايسته و اعمال نابايسته ظهور مىنموده .
در تاريخ هرات مسطور است كه در آن بليه ششصد هزار كس دفن نمودند غير از آنكه مردم بسيار در خاك مانده تغسيل و تكفين ننمودند شيخ زين الدين خوافى « 2 » كه يكى از مقبولان بود در رفع آن بليه بسى دعا فرمود حتى گفت من جان خود را به جهت بندگان خدا فدا مىسازم زهى جوانمردى كه جان خود را در راه بندگان خدا فدا سازد و براى آسودگى خلق خود را به هلاكت اندازد
نظم :
رحم اللّه معشر الماضين * كه به مردى قدم سپردندى
راحت جان بندگان خداى * راحت خويشتن شمردندى
وان بزرگان كه زنده مىنشوند * كاش اين ناكسان بمردندى
در آن اوان ميرزا شاهرخ گوركان در حدود رى قشلاق كرده بود .
حادثه ديگر قتل و غارت امير تيمور گوركانيست كه سبب آن ملك غياث الدين پير على ولد ملك عز الدين حسين گرديده و چندين هزار نفس هباء و چندين مال به يغما رفت .
حادثه ديگر فتنهء شيبك خان بن خليل خان از تخمه چنگيز خان فى شهور سنه نهصد و بيست و نه ، بعد از فوت سلطان حسين بايقرا ظهور نمود چون شيبك خان آن ولايت را به حيطهء تصرف درآورد آنچه آتش بر خس و خاشاك كند او بر اهالى آن ديار كرد .
Footnote
( 1 ) - نسخه : تبه . بستان : تبعه .
( 2 ) - نسخه : خوارزمى