گماريم تا آتش گويد : جز يا مؤمن فانّ نورك قد اطفأ لهبى كان على ربّك حتما مقضيّا قسما واجبا فرضا مقضيّا . هرآينه در آتش آرم سوگند را ، پس بيرون آرم حرمت ايمان را ؛ كما قلنا لايوب - عليه السلام ؛
وَ خُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً ،
الآية . سوگند راست كن و حق خدمت وى به جاى آر .
يا ايّوب آن زن بىگناه است و بىگناه را عذاب كردن روا نبود ، و تو پيغامبرى ، و در پيغامبرى سوگند به دروغ كردن روا نه . همه را به دوزخ آرم و بريء السّاحه بيرون آرم . يعنى حنث را ، و سوختن وجه نه بس ايمان ترا 24 . پس چه كنم آتش را برد و سلام گردانم تا هم سوگند راست كرده باشم و هم مؤمن پاك را عقوبت نكرده باشم .
استاد امام - قدّس اللّه روحه - چنين گفت : يدخلونها و لا يحسّون بها فاذا عبروها قالوا :
أ ليس وعدنا جهنّم على الطّريق ، فيقال لهم عبرتم و ما شعرتم . سوخته را نسوزند . بازى كه قصد كبوترى كند كبوتر قصد هوا كند ، چندان بررود كه از گرما پرهاش بسوزد و بيفتد . باز نيز قصد وى نكند ، گويد : اين خود سوخته است ، سوخته را نسوزند 25 .
اگر كسى گويد : پس اين آيت چگونه موافق آيد با آن آيت كه بارى - عزّ اسمه - مىگويد :
إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها .
ما گوييم كه هر دو آيت مطابق و موافق است ، مراد از اين ساده و اعزّه و پاكان ، اهل ايمان است كه اوضار اوزار بر اذيال احوال ايشان ننشست 26 ،
لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ
و هو الفراق ،
وَ تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ
و يقولون لهم
هذا يَوْمُكُمُ الَّذِي
وعدتم بالثواب ، فمنهم من يتلقاه الملائكة و منهم من يرد عليه الخطاب من الملك .
اختلاف نسخهها
شرح
( 1 ) . آ : نام است
( 2 ) . مر : زبان ، آ : بر زفان
( 3 ) . آ ، تو ، مج : « الله ما لا احصيه . . . من كثرة » ندارد
( 4 ) . مر : صنعا
( 5 ) . مج ، آ : كثير التّجنى
( 6 ) . آ : آخر اين جفاست
( 7 ) . مج ، آ : اخس من الكلب
( 8 ) . مر : « عين ابليس . . .
يصيبه العين » ندارد
( 9 ) . مر : « و ديگر آنكه هر كجا صاحب جمالى بود . . . قلوبهم » ندارد
( 10 ) . مج : در ننهد
( 11 ) . تو ، آ : لا جيبنه ، مج : نجينه
( 12 ) . تو : حيث ، مج : حتى
( 13 ) . مج : + قيل اراد به قبل موسى و هارون
( 14 ) . آ : و من وحد اللّه ، تو : « وجد الله . . . سوى الله » ندارد ، مج : خطر عنده لما سوى الله اى خطر لما سوى الله
( 15 ) . تو : « السماوات و الارض » ندارد
( 16 ) . آ : با هم
( 17 ) . آ : نگشت
( 18 ) . آ : نشد
( 19 ) . آ : اوّلا + اعتقاد
( 20 ) . كب ، آ : و اين قول ابن عباس است رضوان الله عليه
( 21 ) . آ : + كه ليس الخبر كالمعاينة
( 22 ) . آ : + و علو منصب
( 23 ) . ا : « ثم ننجى . . . اتقوا » ندارد
( 24 ) . آ : « ايمان ترا » ندارد
( 25 ) . آ : دوباره + نسوزند
( 26 ) . مر : بنشست .