و اما حركت ممتدّهء نقطه كه به عقب برگردد اشاره است بر اينكه تجلّيات تقييدى و جزئيات عالم وجود پس از تقييد با خصوصيات طولانى بر اطلاق و كلّيّت خود بازگشت نمايد . و نيز تجلّيات فروع از مظاهر سفليات محسوسه به باطن و غيوب علويّات غير محسوسه و از آن نيز بر غيب احديّت و حقيقت هويّت مطلقه برگردد .
و سه نقطه زائد از نقطه اصليّه ، اشاره است بر اينكه سهگونه معراج براى موجودات است زيرا بازگشت حقائق كونيّه يا ارادى است يا طبيعى است يا برزخى اضطرارى است
اوّلى براى سالكين و راهروان طريق حق هنگامى رخ دهد كه براى او فنا و انسلاخ از حال بشريت پيدا شود . دوم براى غافلين محجوب رخ دهد هنگامى كه جوهر لطيف روحانى از جوهر كثيف جسمانى بهوسيله مردن جدا شود . سوم موقعى است كه انسان بخوابد و حواس ظاهرى از كار بايستد و در اين هنگام روح بدر رود و اين براى خواص و عوام هر دو ميسر است
و اما نقطههاى چهارگانه اشاره بر نشئهى راهروان در قيامتهاى چهارگانه است زيرا مراتب حيوة و زندگى نزد اهل كشف چهار قسم است :
حيات صورى ، حيات معنوى ، حيات طيّبه ، حيات حقيقى ، و در مقابل حيات ، مرگ نيز چهار مرتبه دارد و اقسام قيامت « 1 » نيز چهار است : قيامت صغرى
هامش
( 1 ) شيخ عبد الرزاق كاشانى شارح منازل در اصطلاحات مىفرمايد قيامت برانگيخته شدن مردم بعد از مرك بحيات و زندگى جاويدان است و آن سهگونه است :
1 - برخاستن بعد از مرگ طبيعى بعالم حيات است در يكى از برزخهاى علوى و سفلى بحسب حال شخص در زندگانى دنيا كه پيغمبر ( ص ) فرمود :
« كما تبعثون تموتون و كما تموتون تبعثون » و آن قيامت صغرى است كه در حديث نبوى : من مات فقد قامت قيامته به آن اشاره شده .
2 - برخاستن پس از مرگ ارادى بحيات قلبى ابدى در عالم قدس كه افلاطون الهى گفته ( مت بالإرادة تحيى بالطّبيعة ) و آن قيامت وسطى است كه خداوند مىفرمايدأَ وَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراًالآية ( س 6 - 122 )
3 - برانگيخته شدن انسان كامل است بعد از فناء در حيات حقيقى هنگامى كه بلقاء حق برسد و آن قيامت كبرى است كه به آن اشاره شده در قرآن« فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى »ولى حضرت مؤلف قيامتى نيز بنام عظمى بيان فرموده است براى كسانى كه به درجه نفس مطمئنّه برسند و يوم الجمع ناميده كه مقام فناء در حق است .