على بلگرامى ترجمه نمودهاند نام اين كتاب ( تمدن العرب « 1 » ) است بسيار ضخيم و مفصل و مستدل مىباشد تأليف دانشمند معروف غرب دكتر در طب و حقوق و اقتصاد ( گوستاولوبون ) كه با دلائل محسوسه و منقولهء بسيار قوى توأم با چهار صد گراور ثابت مينمايد كه آنچه غربيها از علم و تمدن و حرف و صنايع حتى طرز ادب و معاشرت و تشكيل إدارات ملكى و مملكتى لشكرى و كشورى و زندگانى فردى و اجتماعى دارند از تعاليم عاليهء عرب است .
( بديهى است مراد از عرب كه در السنه و افواه اروپائيها وارد است و اين مرد بزرگ دانشمند نام كتابش را تمدن العرب گذارده اعراب مسلميناند و الّا اعراب قبل از اسلام عارى از هر علم و ادب بودند ) .
مسيو ژوئن - بلى آن كتاب را خود دانشمند بزرگ فرانسوى دكتر گوستاولوبون در پاريس به من دادند و الحق زحمت كشيده و خوب نوشتهاند .
داعى - آن كتاب را از جناب نوّاب برسم امانت گرفتم چون زبان اردو نميدانستم ( اينك كه بهندوستان آمدهام به قدر رفع احتياج با اين زبان ارتباط پيدا نمودم ) در مدت ده روز كه در آن بلدهء طيّبه توقف داشتم جناب دوست دانشمند نوّاب صادق خان قزلباش ساكن كاظمين و بغداد ملاطفت فرموده قسمتهائى كه مورد توجه دعاگو بود ترجمه مىنمودند داعى هم يادداشت مينمودم مخصوصا فصل دوم از باب دهم ( تأثير تمدن اسلام در مغرب ) را تماما ترجمه نمودند و بداعى دادند بسيار از ايشان ممنون شدم « 2 » .
آن اوراق را باز كرده و براى ايشان خواندم گفتم ملاحظه فرمائيد اين دكتر دانشمند فرانسوى از اهل و ديار و وطن شما كه خود تصديق مقام و رتبه ايشان را مينمائيد در اين فصل اقرار به اين معنى نموده چنين گويد .
هامش
( 1 ) اخيرا جناب آقاى سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى كه يكى از فضلاء و دانشمندان ايران هستند در تهران از زبان اردو به فارسى ترجمه و چاپ نموده الحق خدمت بزرگى بمعارف اسلامى نمودهاند .
اى كاش فضلاء و نويسندگان ما از ايشان سرمشق ميگرفتند عوض ترجمه رمانها و كتابهاى مضر الاخلاق و العقائد اروپائى و مصرى و غيره اين قبيل ترجمههاى سودمند مينمودند .
( 2 ) اخيرا در تهران با ترجمهء آقاى فخر داعى هم مطابقه نموده و تصحيح نمودم .