زندگى عايد مىشود خوب و عالى است .
16 -
أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ
.
معلوم مىشود كه نوعى بىاعتنايى در ميان مسلمانان و اقلا در بعضى از آنها به وجود آمده بود كه اين گونه مورد عقاب واقع شدهاند .
طبرسى رحمه اللَّه فرموده : به قولى صحابه در مكه در تنگى بودند ، بعد از هجرت به گشايش و نعمت رسيدند ، حالت اوّلى را از دست دادند ، دلهايشان سخت گرديد ( تا مورد عتاب گشتند ) الميزان آن را از در منثور نقل كرده و اعدل روايات در نزول آيه دانسته است .
خشوع قلب تأثر و منقلب شدن آنست با ذكر عظمت و مقام خدا « ذكر اللَّه » ظاهرا مطلق ياد خداست
ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ
قرآن مجيد است به احتمالى مراد از هر دو يكى است ، تقدير جمله شايد اينطور باشد : « ان تخشع قلوبهم لذكر اللَّه عند ذكر اللَّه » چنان كه در جوامع الجامع فرموده است .
وَ لا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ
.
عطف است بر « تخشع » ، يعنى : « و ان لا يكونوا كالذين . . . » آيه كاملا روشن است در اينكه بايد پيوسته با ذكر خدا و خواندن قرآن دلها را جلا و روشنى داد و گرنه مرور زمان قلب را عوض مىكند ، قلب قسى به تدريج از زىّ عبوديت خارج شده و از امر و نهى متأثر نمىشود و حتّى به كفر و يا نزديك به كفر لذا فرموده : بسيارى از آنان از عبوديت خارج شدند . در كشاف گويد : « خارجون من دينهم » .
17 -
اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ
.