« اوتيتم » خطاب است به عامهء مردم ، توكّل اگر با « على » باشد به معنى اعتماد آيد ، على هذا جملهء
وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ
تأكيد مطلب آيه است يعنى بر وعدهء خدا اعتماد مىكنند . و شايد در جاى « عملوا الصالحات » باشد كه كار را بر خدا واگذار كرده و آنچه خدا فرمايد عمل مىكنند .
37 -
وَ الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ وَ إِذا ما غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ
.
ظهور آيه در آنست كه گناهان به كبائر و صغائر تقسيم مىشوند ، گناهان صغيره نيز با اصرار و ادامه ، كبيره مىشوند :
« لا صغيرة مع الاصرار و لا كبيرة مع الاستغفار « 1 » »
در اين بارهء رجوع شود به آيهء
إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ . . .
نساء / 31 ، فواحش چنان كه در كلمهها گفته شد ، كارهاى بسيار قبيح است ، در قرآن مجيد به زنا ، لواط ، تزويج نامادرى و هر كار بسيار زشت گفته شده است نظير
وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَ ساءَ سَبِيلًا
اسراء / 32 ،
وَ لُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفاحِشَةَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ
نمل / 54 .
صفت ديگرى كه براى مؤمنان گفته شده : عفو به هنگام غضب است يعنى چون كسى به آنها بدى كند و آنها را به خشم آورد مقابله به مثل نمىكنند بلكه عفو مىكنند ، در اين آيه مجموعا دو وصف از آنها بيان شده است ، اجتناب از گناهان كبيره و كارهاى بسيار زشت و عفو به هنگام غضب .
38 -
وَ الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ
.
در اين آيه نيز چهار وصف از اوصاف مؤمنان نقل شده است ، سه وصف بعدى ذكر خاصّ بعد از عامّ است زيرا
اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ
شامل همه آنهاست .
هامش
( 1 ) كافى باب الاصرار على الذنب از حضرت صادق صلوات اللَّه عليه .