زده بايد با پرداخت خونبها آن را جبران كند .
فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ
.
اين حكم دوم است و آن اينكه مقتول مؤمن است ولى خانوادهء او كافر حربى هستند در اين صورت فقط برده آزاد مىكند و به خانوادهء او چيزى نمىرسد .
وَ إِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ
حكم سوم اينكه مقتول كافر از قومى باشد كه با مسلمانان پيمان صلح بستهاند در اين صورت بايد هم خونبها بدهد و هم برده مؤمن آزاد نمايد معلوم مىشود كه اسلام به مسئلهء پيمان بسيار اهميت مىدهد در اينجا ديه پيش از تحرير آمده به مناسبت احترام پيمان يعنى خونبها از آزاد كردن بنده مهمتر است بخلاف قتل مؤمن كه تحرير ، اول ذكر شده است
فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ
اگر برده پيدا نشد يا پول نداشت بايد دو ماه پى در پى روزه بگيرد از ائمهء طاهرين عليهم السّلام نقل شده : اگر يك ماه روزه بگيرد و يك روز از ماه دوم به آن متصل كند امر پى در پى بودن بوجود آمده است در صورت معذور بودن بقيه را قضا مىكند « 1 »
تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَ كانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً
ظاهرا « توبة » راجع به هر يك از خونبها ، برده و روزه است يعنى اين گونه جبران شدن قتل ، رجوعى است از خدا به بنده كه اشتباه او را جبران نمايد ، وصف عليم و حكيم حكايت دارد كه اين دستور از روى علم و حكمت صادر شده نه بدون دقت و بررسى .
93 -
وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً
.
در تحقيق اين قتل دو شرط لازم است يكى اينكه دانسته و از روى عمد باشد دوم اينكه بداند كه مقتول مؤمن است . اين آيه تهديد شديدى است ولى اين عمل توبه پذير است و با آيات
إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً
زمر / 53
إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ
نساء / 48 مىشود آن را مقيّد كرد .
هامش
( 1 ) صافى .