لَها طَلْعٌ
طلع شكوفه است كه در وسط آن دانه ايست سر بسته كه معناى نضيد است و از آن دانه رطب و خرما بيرون ميآيد .
[ سوره ق ( 50 ) : آيه 11 ]
رِزْقاً لِلْعِبادِ وَ أَحْيَيْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً كَذلِكَ الْخُرُوجُ ( 11 )
اين نخل خرما براى رزق بندگان است كه از قامت او تا هستهء او استفاده كنند و بهرهبردارى كنند ، و زنده كرديم به اين باران زمين مرده را و همين نحو است خروج در قيامت كه پس از مردن روئيده ميشوند .
مسألة علمية : حكما گفتند . اعادهء معدوم محال است زيرا ميگويند انفكاك معلول از علت محال است و لذا عالم را قديم ميدانند زيرا تا علت باقى است معلول هم باقى است و اين كلام مفاسد زيادى دارد زيرا موجب سلب اختيار و قدرت و علم از خدا مىشود زيرا علت نه اختيار دارد و نه علم و نه قدرت .
و ما مىگوييم : اين كلام در علت ذاتيه تمام است لكن اطلاق علت بر خداوند غلط است خداوند فاعل بالاختيار است ان شاء فعل و ان شاء لم يفعل ، و تمام از روى علم و حكمت و صلاح است ، و عالم حادث است اطلاق موجود خالق بر او مىشود بعلاوه و بناء بر قول آنها بايد هيچگونه تغييرى در عالم پيدا نشود و اين خلاف حس و و جدان است و خود آنها هم در حيص و بيص افتاده و در ربط حادث بقديم دست پاهايى مىزنند .
رِزْقاً لِلْعِبادِ
ممكن است اشاره بنخل باشد چنانچه در ترجمه بيان شد ، ممكن است بلكه بعيد نيست كه اشاره بمذكورات قبل باشد از نزول باران و انبات اشجار و حبوب و احياء ارض بعد موتها و ساير مذكورات بقرينهء .
وَ أَحْيَيْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً
كه زمين مرده زنده مىشود .
كَذلِكَ الْخُرُوجُ
انسان مرده هم زنده مىشود بلكه امر انسان اسهل است نه بدنش فانى شده فقط تبديل به خاك شده و نه روحش فقط تعلق بقالب مثالى پيدا كرده ، و آنكه قدرت دارد بدن را خاك كند قدرت دارد خاك را بدن كند ، و آن كه تعلق روح را از اين بدن قطع مىكند و تعلق بقالب مثالى دهد ميتواند تعلق از او را قطع كند و به همين بدن تعلق دهد جل الخالق .