حكما و متكلمين و لسان آيات و اخبار در اثبات وجود واجب الوجود ، حكماء از راه وجوب و امكان وارد شدند كه هر ممكنى وجود و عدم نسبت به او مساوى است اگر علت تامه بر وجودش باشد موجود مىشود و الا معدوم است و چون موجودات در عالم هست البته بايد منتهى شود بواجب الوجود ، و لكن اين طريق باطل است ، چون اطلاق علت بر خداوند غلط صرف است ، زيرا انفكاك معلول از علت محال است .
و كان اللَّه و لم يكن معه شىء بعلاوه موجب سلب اختيار و قدرت مىشود ، و طريقهء متكلمين از راه قدم و حدوث وارد شدند كه حادث مسبوق بعدم است و وجودش احتياج بموجد و محدث دارد تا منتهى شود بقديم ، و اين طريق هم خالى از اشكال نيست ، زيرا اثبات قدم اثبات وجوب وجود نمىكند ، چنان چه گفتيم كه علت و معلول از يكديگر انفكاك ندارند ، و اگر علت قديم باشد معلول هم قديم است با اينكه مسلما معلول با امكان مرادف است اثبات وجود نميكند ، اما طريقهء آيات و اخبار از راه اثر و مؤثر است كه هر اثرى محتاج بمؤثر است تا منتهى شود بواجب كه احتياج بمؤثر نداشته باشد لذا ميفرمايد :
وَ ما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ
واجب الوجود بالذات
أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً
[ سوره مريم ( 19 ) : آيه 93 ]
إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلاَّ آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً ( 93 )
نيست هر كس كه در آسمانها است كه ملائكه باشند ، و در زمين كه جن و انس باشند مگر اينكه در پيشگاه خداوند طوق عبوديت بر گردن دارد .
إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ
مراد ذوى العقول است پس مثل كرات جويّه و كواكب خورشيد و ماه و ستارگان خارج از اين عنوان هستند ، و الا تعبير به ما في السموات مىفرمود . و الارض كه جن و انس باشند ، پس مثل جمادات و نباتات و حيوانات خارج هستند .
إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ
فرداى قيامت تمام در پيشگاه عرش اعظم حاضر مىشوند .