مىرسد و ايشان خرّمند به آنچه خداى به ايشان مىدهد ، چنانچه در دگر آيه فرمود :
فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ
. « 1 » و بعضى دگر گفتهاند : ارواح ايشان زنده باشد و روزى بر ايشان عرض مىكنند بامداد و شبانگاه ، چنانكه بر ارواح آل فرعون آتش عرضه مىكنند قوله :
النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَ عَشِيًّا
« 2 » و علماى محقّقان بيشتر بر قول اوّلند و امّا در اخبار لفظ « ارواح » آمد .
علّامه شعرانى : اعتماد بر همين بايد كرد كه در اخبار وارد شده است ؛ زيرا كه اجساد شهدا و غير شهدا بايد در قيامت زنده شوند و پيش از آن حيات ظاهرى ندارند . « 3 »
مؤلف : روايت كرد عبد اللّه عبّاس كه رسول عليه السّلام در ذكر شهداى احد گفت : « أرواحهم في أجواف طير خضر تروّي من أنهار الجنّة و تأكل من ثمرها و تأوي إلى قناديل من ذهب في ظلّ العرش » ؛ گفت : ارواح ايشان در حوصلهء مرغان سبز باشد .
علّامه شعرانى : اين روايت در اخبار ما تكذيب شده است . و فرمود : روح مؤمن شريفتر از آن است كه در چينهدان مرغ قرار گيرد ، بلكه در بدنى است همانند بدن خود . « 4 »
مؤلف : « بل أحياء » معنى آن است كه بل هم أحياء ، و در ديگر آيه تصريح كرد به ذكر آنكه روزى مىخورند و شادمانهاند به آنچه خداى تعالى به ايشان مىدهد و اين لايق نباشد به روح بىجسم .
علّامه شعرانى : در تفسير بيضاوى گويد : در اين آيه دلالت است بر آنكه ارواح جوهرند قائم به ذات خود ، غير آنچه حسّ مىشود ؛ اعنى غير بدن و پس از بدن باقى مىماند با صفت ادراك . و جمهور صحابه و تابعين بر اين قولند و آيات و سنن بر آن
هامش
( 1 ) . آل عمران ( 3 ) آيهء 170 .
( 2 ) . غافر ( 40 ) آيهء 46 .
( 3 ) . روح الجنان ، ج 1 ، ص 377 .
( 4 ) . همان ، ص 377 .